• Soffía Auður Birgisdóttir

„Þar var Herdís“ - Um ljóðagerð Herdísar Andrésdóttur (1858-1939)

Formálsorð um þöggun og jöðrun

Herdís, María og Ólína Andrésdætur. Mynd: reykholar.is.

Það vita kannski ekki margir að Herdís sem nefnd er í þekktu erindi úr kvæði Þórbergs Þórðarson (og margir kunna að syngja undir lagi Atla Heimis) er skáldkonan Herdís Andrésdóttir. „Þar var Herdís. Þar var smúkt / þar skein sól í heiði,“ segir í þriðja erindi „Eins lítils afmælisdigts“ sem Þórbergur orti til dóttur Herdísar, Elínar Elísabetar Thorarensen, „á hennar sextugasta burðardegi í þennan heim,“ eins og skáldið orðar það.[1] Þær mæðgur Herdís og Elín koma báðar fyrir undir nafni í kvæðinu en borið hefur á því að sumir sem syngja lag Atla Heimis – án þess að þekka allt kvæðið – vilji nafn Herdísar burt. Þá er stungið upp á því að betur fari á því að syngja: „Þar var herligt. Þar var smúkt,“ enda illskiljanlegt hvað þessi Herdís sé að þvælast þarna um í kvæðinu. Ekki ætla ég hér að fara mörgum orðum um þöggun kvenna eða útþurrkun á nafni þeirra í íslenskum bókmenntum þótt þarna sé komið nokkuð skondið tilvik sem jafnframt er gott dæmi um það sem getur gerst ef samhengi hlutanna – eða í þessu tilviki – bókmenntatextans glatast. Ef hægt er að tala um þöggun á nafni Herdísar í ofannefndu dæmi má kannski tala um jöðrun hennar í öðru samhengi. Þar sem Herdís er nefnd fylgir alltaf með annað nafn; nafn tvíburasystur hennar Ólínu. Þær systur ferðast saman í gegnum bókmenntasöguna þó þær hafi ekki gert það í gegnum ævina nema allra fyrstu árin og síðan aftur þegar þær voru samtíða í Reykjavík á efri árum. En þær virðast óaðskiljanlegar (eða „illaðgreinanlegar, eins og títt er um tvíbura“ svo vitnað sé í Ármann Jakobsson[2]). Þær eru eins og ólæknandi en góðkynja æxli hvor á annarri. Þannig hafa verk þeirra alltaf verið gefin út saman á bók undir titlinum Ljóðmæli eftir Ólínu og Herdísi Andrésdætur; fyrst árið 1924, þá aukin útgáfa 1930, stóraukin útgáfa 1976, aftur 1980 og að lokum 1982 og var þá enn aukið nokkrum kvæðum við. Árið 1951 kom einnig út bókin Lundurinn græni sem hefur að geyma myndskreyttan gamanvísnabálk sem samanstendur af nokkrum kvæðum eftir hvora systurina og segir af heimsóknum þeirra til frænku sinnar Ásthildar Thorsteinsson og áhyggjum karlkyns heimilisvinar af því að þær dvelji þar of oft, of lengi og borði of mikið. Þessi kvæðabálkur kemur einnig inn í þriðju útgáfu Ljóðmæla 1976.[3] Í öllum útgáfum Ljóðmæla þeirra systra mynda ljóð Ólínu fyrri og stærri hluta bókarinnar enda er mun meira varðveitt af ljóðum eftir hana en Herdísi. Þá kemur kafli með yfirskriftinni „Í samlögum“ þar sem eru kvæði og vísur sem þær ortu saman, t.d. tækifæriskvæði, ljóðabréf og stökur þar sem önnur yrkir fyrripart og hin botnar. Síðastur er bókarhlutinn sem hefur að geyma ljóð Herdísar.[4] Það er þó ekki vegna þess að ljóð Herdísar koma á eftir ljóðum Ólínu í Ljóðmælum sem ég tala um jöðrun, heldur vegna þess að í umfjöllun um þær er þess gjarnan getið að Herdís sé lakara skáld en Ólína og að hún hafi ort minna. Kannski er samband þarna á milli, að sú sem yrkir meira þyki merkilegri. Einnig kann að vera að Ólína þyki merkilegri vegna þess að hún orti margar frábærar þulur – og tók því virkan þátt í formbyltingu og endurnýjun í ljóðagerð íslenskra kvenna – en Herdís fékkst lítið við þuluformið sé tekið mið af þeim skáldskap hennar sem ratað hefur á prent. Margt hefur vafalaust glatast af skáldskap Herdísar því hún var fræg fyrir frásagnarsnilld sína og orti oft að munni fram.[5] I. „Svona er nú sagan mín, / sögð af veröldinni“[6] „Þar var Herdís. Þar var smúkt. / Þar skein sól í heiði“ kvað Þórbergur og á sú lýsing ágætleg við síðasta áratuginn í lífi Herdísar, eftir að hún var komin í skjól dóttur sinnar Elínar Thorarensen í Reykjavík, þar sem hún „naut frábærrar umönnunar“ að sögn Sigurðar Nordals sem var tíður gestur á heimilinu. Þann áratug sem hún bjó hjá Elínu átti Herdís „nægar tómstundir, sem hún kunni vel að verja sjer og öðrum til gleði og skemtunar“ segir Sigurður líka.[7] Sól skein hins vegar síður en svo í heiði lengst af í lífi Herdísar og bera ljóð hennar glögglega merki þess að ævi hennar var ströng, vörðuð striti og sorgum. Ljóð Herdísar geta flest talist til svonefndra ævikvæða.[8] Herdís fæddist 13. júní 1858 í Flatey á Breiðafirði og bjó á bænum Hólsbúð með foreldrum sínum, Sesselju Jónsdóttur og Andrési Andréssyni og fimm systrum.[9] Í desember árið 1861 þegar Herdís var á fjórða ári fórst faðir hennar með bátnum Snarfara frá Flatey ásamt ellefu öðrum mönnum.[10] Var fjölskyldunni sundrað í kjölfarið og fór Herdís fór í fóstur til efnuðustu hjónanna í Flatey, Brynjólfs Bogasonar Benedictsen og konu hans Herdísar Guðmundsdóttur Scheving, sem hún var skírð eftir.[11] Þar var hún „alin upp við strangan aga eins og siður var“, eins og hún skrifar í minningaþættinum „Ekki er allt bezt, sem börnin vilja“.[12] Um þessa reynslu yrkir hún einnig: Jeg var ung, er unnir alt mjer tóku frá, má þess aðeins minnast, margt hvað breyttist þá. Föður minn hinn milda, marinn kaldur fól, sex við áttum systur samt hjá móður skjól. Þá kom þrauta-árið, það jeg man svo vel, heitt mjer hrundi tárið, harm þann stærstan tel, að jeg frá minni móður mátti fara burt. Þá sorg og hel oss sækja, að sökum ei er spurt. Á göfgum höfðings-garði gefið var mjer brauð; þar voru nógar nægtir, nóg að hvers kyns auð, gull og dýrir gripir, góðra vina fjöld, og alt, sem yndi vekur, æðst þar hafði völd. Fann jeg fjótt og skildi, föðurlaus og snauð, að minna var um mildi og mannkærleikans auð. Lærði lítt að kvarta, leið þó margt og bar; en að jeg ætti hjarta, enginn hugði þar.[13] Hér má sjá að ljóðmælandi telur sinn stærsta harm vera móðurmissinn sem fylgir í kjölfar föðurmissisins, en á þessum tíma þótti það sjálfsagt að leysa upp heimili þegar fyrirvinnan var horfin og ekki spurt um tilfinningalega líðan kvenna og barna.[14] Í ævisögu Snæbjarnar í Hergilsey er fjallað um þetta sjóslys og þar segir: „Við manntjón þetta urðu margar konur ekkjur og börn föðurlaus. Fundur var haldinn í hreppnum, að ráðið yrði fram úr vanda þessum. Gerðu þá margir efnaðir menn góðverk við hinar bágstöddu ekkjur. Að öðru leyti jöfnuðu hreppsbúar á sig byrðinni með glöðu geði, því að öllum tók sárt til þeirra, er fyrir ástvinamissinum urðu.“[15] En þarna á ungum barnsaldri lærði Herdís þá lexíu sem sá má liggja sem rauðan þráð í gegnum skáldskaparmál hennar: „Lærði lítt að kvarta, leið þó margt og bar; / en að jeg ætti hjarta, enginn hugði þar.“ Herdís var í fóstri á heimili Brynjólfs Bogasonar Benedictssen og Herdísar konu hans frá fjögurra ára aldri og þar til hún var þrettán ára. Þar lærði hún að vinna. Meðan hún var kornung var vinna hennar meðal annars fólgin í að prjóna og snúast fyrir húsbændur og vinnufólk, eins og lesa má um í áðurnefndum minningarþætti. Þrettán ára flytur Herdís síðan að Stað á Reykjanesi til séra Ólafs Johnsens þar sem hún var í eitt ár, fermingarárið sitt. Eftir að séra Ólafur fermdi hana flytur hún aftur út í Breiðafjarðareyjar og þá er það kallað að hún hafi „byrjað að vinna fyrir sér“[16] þótt í raun hafi hún unnið frá blautu barnsbeini. Eitt þekktasta kvæði Herdísar, „Kveðið við spuna“, fjallar einmitt um hina miklu og endalausu vinnu kvenna af hennar stétt og stöðu og verður vikið nánar að því hér á eftir. Þegar Herdís hafði verið um átta ár í vinnumennsku á Breiðarfjarðareyjum, þar sem hún m.a. stundaði sjóróðra eins og margar breiðfirskar konur á þessum tíma, gekk hún að eiga Jón Einar Jónsson frá Steinnesi í Húnaþingi. Jón Einar hafði viðurnefnið stúdent enda var hann menntaður maður sem hafði ætlað sér að læra til prests en hætti við og sinnti eftir það kennslu og bústörfum. Þau giftust árið 1880. Ekki er ólíklegt að þau Herdís og Jón Einar hafi kynnst í húsmennsku að Hrófá í Steingrímsfirði en þar bjuggu þau fyrsta árið eftir að þau giftust og þar fæddist dóttir þeirra Elín Elísabet 16. september 1881. Á næstu árum bjuggu þau í Reykhólasveit og á Ingunnarstöðum í Geirdalshreppi í Austur-Barðastrandasýslu í nokkur ár og eignuðust sex börn í viðbót. Fjögur þeirra dóu kornung en auk Elínar Elísabetar lifðu tveir drengir, Jón Ólafur sem síðar varð málari á Ísafirði og Einar sem varð magister. En í desember 1889 reið ógæfan aftur yfir líf Herdísar þegar maður hennar deyr í blóma lífsins. Eins og nærri má geta var dauði hans var gríðarlegt áfall fyrir fjölskylduna. Þegar hann dó var Herdís 31 árs gömul og ófrísk að yngsta syninum, Einari. Og hann þarf hún að láta frá sér, Guðrún systir hennar tekur hann í fóstur. Sjálf flytur Herdís að Bæ í Króksfirði til mágkonu sinnar Elísabetar Ragnhildar Jónsdóttur og eiginmanns hennar Ólafs Sigvaldason héraðslæknis. Það heimili var „ýkjulaust sagt eitt stærsta og fallegasta heimili í Breiðafirði á þeim tíma“ eins lýst er í ágætri Lesbókargrein frá 1965 eftir Sesselju Stefánsdóttur sem þar ólst upp. Á þessu heimili bjó Herdís í þrettán ár eða þar til húsbóndinn, Ólafur Sigvaldason læknir féll frá og heimilið var leyst upp.[17] Um veru Herdísar á heimili Elísabetar og Ólafs Sigvaldasonar skrifar Sesselja Stefánsdóttir: „Herdís vann hjá mágkonu sinni eftir það til þess síðasta. Var það hvorttveggja, að þau læknishjónin reyndust börnum Herdísar sem beztu foreldrar, og eins var það ómetanlegt að fá Herdísi á heimili vegna dugnaðar og þess hve fjölhæf hún var og verkasnilld hennar orðlögð.“ Þá minnist hún einnig skáldagáfu Herdísar og segir „ljóðadísina“ á heimilinu oft hafa litið eftir krökkunum og „lét þá margar hendingar fjúka“. [18] Í greininni kemur einnig fram að bókmenntir og frásagnarlist var í hávegum höfð á Bæ: „Í Bæ voru alltaf lesnir húslestrar og allir trúarsiðir í miklum heiðri hafðir, og auk ágætra bóka íslenzkra, skáldrita og sagnfróðleiks voru þar ýmis rit og skáldverk dönsk, norsk og sænsk, auk brezkra höfuðskálda í dönskum þýðingum.“ [19] Eftir að Ólafur Sigvaldason lést flutti Herdís ásamt ekkju hans, Elísabetu Ragnhildi, til Reykjavíkur þar sem þær bjuggu saman í tæpan aldarfjórðung eða þar til Elísabet dó árið 1926. Herdís flutti síðan inn á heimili dóttur sinnar þegar hún var um sjötugt. Hún andaðist þar þann 21. apríl 1939 tæplega 81 árs að aldri. Í minningargrein Sigurðar Nordal segir hann: „Æfin var orðin löng og hafði lengstum verið erfið, hvíldarlítil barátta fyrir lífinu og margar þungar sorgir. En ellin var henni mild og heiðrík.“[20] II. „Hugurinn á sín huldu lönd; / heftir ‘ann enginn maður“ [21] Þegar lesið er í gegnum ljóðmæli Herdísar kemur glögglega í ljós að yrkisefnin sækir hún að mestu leyti í eigin lífreynslu – eða eigin ævisögu – og ekki síst yrkir hún um sín djúpu sár og harma. Það er hins vegar eftirtektarvert að í frásögnum samtíðarmanna Herdísar er yfirleitt lögð áhersla á hversu létt og skemmtileg hún var og hversu frásagnargáfa hennar var stórkostleg. Jón Auðuns skrifar í formála að Lundinum græna: „Um Herdísi lék í Gerðinu fágætur, leiftrandi gleðiblær, vísurnar fuku af vörum hennar og hláturinn dundi.“[22] Það virðist því vera að skáldkonan fái útrás í ljóðum sínum fyrir tilfinningar sem ekki þótti tilhlýðilegt að bera á borð opinskátt. Þetta er reyndar dregið skýrt fram í formála Jóns Auðuns: Tíðum var það á kvöldin, að frænkurnar sátu saman að hannyrðum sínum og lífsreynsluna bar á góma. Rúnir óskiljanlegra örlaga var reynt að ráða, sögur voru sagðar til að skýra málin, örlagaþræðir úr annarra manna lífi voru raktir fimum fingrum, á eigin sorgir var aldrei minnzt, en hurðir þeirra leyndardóma knúðar, sem gera sálina hljóða. Þá gleymdist gestunum það í kyrrðinni, að aðrir væru í stofunni en þessar konur þrjár, og með fágætri frásagnarsnilld tjölduðu þær stofuna með minjum og dýrum minningum. Sjóðurin var svo gildur, sem ausið var af.[23] „Á eigin sorgir var aldrei minnst“, skrifar Jón, en einmitt þær eru aðal efniviður skáldskapar Herdísar og reyndar orðar hún þessa mótsögn best sjálf í stöku: Lífið þó mig leiki grátt, löngum ber jeg geðið kátt En horfa á aðra eiga bágt engan hef jeg til þess mátt Í kaflanum „Styrjöldin við Herdísi og Ólínu“, þar sem Þórbergur Þórðarson lýsir af mikilli kímni samkeppni sinni við þær systur í yrkingum, fyrripörtum og botnum, segir hann: Ég held, að mesta skemmtun mín á þessum árum hafi verið að ræða við þær systur, sérstaklega að heyra þær segja frá. Þær höfðu frásagnargáfu á háu stigi og voru geysilega fróðar. Þaraðauki virtust þær vera auðugri að hjartamenntun en maður á að venjast hér á landi. Ef til vill hætti þeim dálítið við að leggja fullmikla áherzlu á skemmtun ræðunnar. En ég held, að það hafi fremur verið óviðráðanleg skáldgáfa, sem bar þær þar af réttri leið, helduren meðvitandi gáfnalöstur. Mér komu þær þannveg fyrir sjónir, að þær mættu í engu vamm sitt vita.[24] Hér hlýtur að stinga í augu að Þórbergur Þórðarson, sem margir telja einn skemmtilegasta höfund íslenskra bókmenna, skuli nefna það sérstaklega að systrunum „hætti [...] dálítið við að leggja fullmikla áherzlu á skemmtun ræðunnar“ (áherslan er Þórbergs) en kannski hefur hinn dunandi kvennahlátur stundum verið honum um megn. Þótt allir sem skrifað hafa um Herdísi nefni sérstaklega hennar létta geð, mætir okkur gjörólík mynd í kvæðum hennar, nema þá helst í tækifærisvísum sem ortar eru til að varðveita stemningu augnabliksins. Í kvæðum sínum rekur Herdís harma sína og raunir og það sem einkennir ljóðmál hennar framar öðru er hversu harðgert, hvasst og óvægið það getur verið. Hér er ég að vísa í val hennar á orðum og myndum. Þetta má til að mynda sjá í snilldarlegri hringhendu, þar sem stafirnir k og r gefa kvæðinu hörkulegan tón: Hvín í hnjúkum helfrosnum, hrannir rjúka á firðinum; ligg jeg sjúk af leiðindum, læt þó fjúka í kviðlingum. Í grein Helgu Kress „Saga mín er sönn en smá. Um ævikvæði kvenna“ bendir Helga á að með ævikvæðum sínum „leitist konur við að gefa lífi sínu merkingu, gera það sýnilegt sem samfélagið ekki sér og finna því stað í sögunni“.[25] Þetta kemur glögglega fram í ljóðum Herdísar Andrésdóttur. Herdís tjáir þar tilfinningar sem henni var ekki leyfilegt að sýna, eins og til að mynda hug sinn í garð fósturforeldranna sem sinntu vel líkamlegum þörfum hennar en vanræktu þá tilfinningalegu og í fjölmörgum kvæðum tjáir hún vanlíðan sem hún ber ekki á torg í mannlegum samskiptum, ef marka má vitnisburð samferðarmanna hennar. Og víða er hún harðorð og ósáttfús; henni leiðist „að lúta smáu, / langaði eftir flugi háu“, eins og segir í kvæði sem hún nefndi sjálf „Kerlingarnöldur“ en strax í fyrstu útgáfu Ljóðmæla var þeim titli skipt út fyrir fyrstu ljóðlínu fyrsta erindis: „Leiddist mér að lúta smáu“.[26] Leiddist mjer að lúta smáu, Langaði eftir flugi háu. En nægð af lífsins böli bágu Báru mjer snemma örlögin, Við nögl þau skáru ei skamtinn minn; Þótt hírðist jeg í hreysi lágu Og hlýddi lögum settum, Nægði mjer aldrei reykur af góðum rjettum. Eitt áhrifamesta kvæði Herdísar er kvæðabálkurinn „Kveðið við spuna“ sem telur 30 ferskeytt erindi undir rímnahætti og birtist fyrst í kvennablaðinu Hlín árið 1951[27] og síðar í 3. útgáfu Ljóðmæla 1976. Í fyrsta erindi kvæðisins kemur fram að ljóðmælandi hafi séð „árin sjötíu og fimm“ svo kvæðið er líklega ort – eða fullgert – árið 1933. „Kveðið við spuna“ er þannig upp byggt að fyrstu 6 erindin gegna hlutverki nokkurs konar sviðsetningar. Þar er dregin upp mynd af aldraðri konu sem situr við rokkinn og spinnur en reynir jafnframt að hafa ofan af fyrir börnum. Hún lokkar börnin til sín með fyrirheitum um sögu; frásögn af því „hvað ung eg lærði að vinna“. Þá hefst meginhluti kvæðisins, í 21 erindi þylur ljóðmælandinn upp allt það sem „unnu mínar hendur“. Hér spinnur Herdís snilldarlegan texta sem byggður er á endurteknum og orðarunum. Þannig nær hún fram taktföstum slætti í ljóðmálið sem endurspeglar iðju hennar; hún spinnur í tvenns konar skilningi. Helga Kress fjallar nokkuð ítarlega um kvæðið í áður nefndri grein sinni og bendir á að það sé „allt í senn ævikvæði, vinnukvæði, ellikvæði og afmæliskvæði“. Helga túlkar kvæðið sem tregróf enda lýsi það „hrikalegri vinnu kvenna sem varir ævilangt, endurtekur sig í sífellu og endar aldrei“.[28] Nokkur erindi úr kvæðinu ættu að gefa góða hugmynd um aðferð Herdísar: Löngum hef að lömbum gáð, leitað, týnt og fundið, rétt í höföld hvítan þráð hespað, spólað, undið. Eg hef frammi í klettakór kindur sótt og rekið, mjólkað kýr og mokað flór, moð úr básum tekið. Ullina hef eg tíðum tætt, úr togi glófa unnið, svo hef eg líka sokka bætt, saumað, prjónað, spunnið. Stúrin hef eg starað í glóð, steikt af þorski roðið, bæði vélar við og hlóð verkað mat og soðið. Til að hefta hungursnauð hef eg þorskhaus rifið, strokkað rjóma, bakað brauð, búr og eldhús þrifið. Lúið hef eg bakið beygt, bundið stundum heyið, malað kornið, kjötið steikt, keflað lín og þvegið. Eg hef meðan fullt var fjör fé á vorin rúið, kerti steypt úr kindamör, kveik úr fífu snúið. Flattan hef eg fiskinn hert, fugla reytti lengi, skó úr sauðaskinni gert, skafið elta þvengi. Slegið hef eg grasið grænt, gróin varið túnin, æðarkollur eggjum rænt, af þeim hreinsað dúninn. Löngum skeytti ljá við orf, laglaus hef eg sungið, á bakinu stundum borið torf, blauta garða stungið. [...] Tróð í meis við töðustál, tíðum steikti rjúpu, skolaði kofu, skarfakál skar í graut og súpu. Skepnum gefið hef eg háf, hann í lengjur skorið, mokað tað í mykjukláf, mat á engjar borið.

Stundum svöngum bita bauð, breytti smjöri í sköku, fjallagrasagraut eg sauð, gerði sölvaköku.

Tínt hef ber og títt í vind tölt um móabörðin, hleypt í skyr og hellt á grind, hirt og klofið svörðinn. Eg hef kaffibaunir brennt, breitt og rakað heyið, fyrir spröku færið rennt, fisk að borði dregið. Eftir lýsinguna á hinni þrotlausu vinnu lýkur kvæðinu á þremur erindum þar sem ljóðmælandi áréttar að hún hafi þannig „lært að vinna og hlýða“ og þótt henni hafi stundum þótt „neyð / þetta við að stríða“ hafi hún engu að síður „marga yndisstund / átt við hversdagsstörfin“. Í síðasta erindinu kveður hún bö