• Helga Kress

„Fá mér leppa tvo“

Eftirfarandi grein Helgu Kress birtist í Torfhildi, tímariti Félags bókmenntafræðinema 2007. Myndirnar gerði Kristín Ragna Gunnarsdóttir, skáld og myndlistarmaður og voru þær hluti af sýningunni Ertu alveg viss? Stutt innlit í Brennu-Njáls sögu sem var á Borgarbókasafninu í Grófinni í febrúar 2019. Þar túlkar Kristín Ragna grófa tímalínu Njáls sögu í 12 myndum sem má ennþá sjá á safninu.

„Fá mér leppa tvo.“ Nokkur orð um Hallgerði og hárið


Hallgerður Höskuldsdóttir í Njálu er ein alræmdasta og frægasta kvenpersóna íslenskra bókmennta.1 Hún er ein aðalpersóna sögunnar og „femme fatale“, örlagakona sem skilur eftir sig blóði drifna slóð hvar sem hún kemur. Í lýsingu hennar má sjá fantasíu karlveldisins um vald kvenna eða öllu heldur þess kvenleika sem tákngerist í konum.

Og munu margir þess gjalda

Hallgerður er kynnt til sögunnar strax í upphafi hennar og er hún þá barn að aldri. Þetta gerist í boði sem Höskuldur faðir hennar heldur og er föðurbróðirinn Hrútur eini gesturinn sem nefndur er. Síðan segir:

Höskuldur átti sér dóttur, er Hallgerður hét. Hún lék sér á gólfinu við aðrar meyjar; hún var fríð sýnum og mikil vexti og hárið svo fagurt sem silki og svo mikið, að það tók ofan á belti. Höskuldur kallar á hana: „Far þú hingað til mín, sagði hann. Hún gekk þegar til hans. Hann tók undir kverkina og kyssti hana, síðan gekk hún í braut. Þá ræddi Höskuldur til Hrúts. „Hversu líst þér á mey þessa? Þykir þér eigi fögur vera? Hrútur þagði við. Höskuldur innti til annað sinn. Hrútur svaraði þá: „Ærið fögur er mær sú, og munu margir þess gjalda, en hitt veit ég eigi, hvaðan þjófsaugu eru komin í ættir vorar.“2


Þetta er merkingarhlaðin sena. Faðirinn kallar og dóttirin hlýðir, hann tekur hana út úr hópi annarra stúlkna og hún gengur ein inn í sjónmál ekki bara karlanna tveggja, föðurins og föðurbróðurins, hins tvíeflda karlveldis, heldur einnig inn í sjónmál sögunnar sem horfir með þeim. Í þessu sjónmáli hættir hún að vera barn og verður að konu. Hún er sögð mikil vexti og lögð er áhersla á hárið sem er einnig mikið, sítt og fagurt. Föðurbróðirinn Hrútur sér hana fyrst og fremst sem kynveru. Hann spáir fyrir henni og fellir um hana þann dóm að hún muni með fegurð sinni og kvenleika verða hættuleg körlum. Með ummælunum um þjófsaugun sem ekki eru í ættinni gerir hann hana framandi og öðruvísi og útskúfar henni þannig á táknrænan hátt úr samfélaginu sem þeir bræður tilheyra og stjórna. Í þessari senu segir Hallgerður ekki neitt, hún þegir og hlýðir. Faðirinn tekur undir kverk henni og kyssir hana. Þessi koss getur falið í sér allt í senn, eignarhald, þökk fyrir hlýðnina, kveðju og svik, en um svik við sig brigslar Hallgerður föður sínum síðar. Þá bendir kossinn fram til löðrunganna þriggja sem þrír eiginmenn Hallgerðar eiga eftir að gefa henni, með banvænum afleiðingum fyrir þá alla.


Fagurhár


Eftir langan innskotskafla um kvennafar Hrúts í Noregi víkur sögunni aftur til Hallgerðar: „Nú er þar til máls að taka, að Hallgerður vex upp, dóttir Höskulds.“ (9:29) Er engu líkara en sagan hafi verið að bíða eftir því að Hallgerður yxi upp og yrði mannbær, þ.e. að konu sem vert væri að segja frá. Í þessari lýsingu er hún orðin „kvenna fríðust sýnum“ (9:29). Aftur er tekið fram að hún sé „mikil vexti“ (9:29) og er það gefið upp sem skýring á viðurnefni hennar: „og var hún því langbrók kölluð“ (9:29). En það er ekki bara Hallgerður sem hefur vaxið heldur líka hárið, hún er sögð „fagurhár og svo mikið hárið, að hún mátti hylja sig með“ (9:29). Hárið sem áður náði niður í mitti nær nú niður á gólf og um Hallgerði alla.3 Í beinu framhaldi kemur fyrsti eiginmaðurinn Þorvaldur heim á bæ Hallgerðar og biður hennar.

Sterkasta einkenni Hallgerðar og það sem blasir við augum allra þeirra sem hana líta er hárið. En hár er margbrotið tákn sem felur í sér ýmsar merkingar og er ævinlega tengt kynferði. Sítt og slegið hár er merki um ósnortinn kvenleika og það bera aðeins ógiftar konur. Giftar konur hemja hárið með því að flétta það eða binda það upp. Hallgerður er hins vegar alltaf með hárið slegið og hlýðir ekki reglum samfélagsins í því fremur en öðru. Svo mikið og lausbeislað hár á konum hefur menningarsögulega verið talið merki um ýkta kynhneigð, jafnvel sjúklega, jafnt sem ofvaxinn, ógnandi kvenleika. Með hárinu tæla konur til sín karla, það glitrar á það eins og hár Hallgerðar sem er fagurt sem silki, og oft er hár tengt auðæfum og gulli. En um leið er það hættulegt. Það er snara eða vefur sem karlarnir sjá ekki við og ýmist hengir þá eða kyrkir.4


Í þriðja sinn kemur hár Hallgerðar kemur við sögu þegar Glúmur verður til að biðja hennar, en þá „var sent eftir Hallgerði, og kom hún þangað og tvær konur með henni; hún hafði yfir sér vefjarmöttul bláan og var undir í rauðum skarlatskyrtli og silfurbelti um sig, en hárið tók ofan á bringuna tveim megin, og drap hún undir belti sér. (13:44) Það er athyglisvert að hér drepur hún hárinu undir belti sér. Hún reynir sem sagt að hemja það, eins og til að geta betur fest Glúm í snörunni, enda segir í beinu framhaldi að „Hallgerður sat mjög á sér“ fyrsta veturinn í hjónabandinu, „og líkaði við hana ekki illa“ (14:45). Í þessari lýsingu er einnig lögð áhersla á klæðnaðinn og skartið sem hvort tveggja dregur athygli að kvenleika hennar. Hún er með silfurbelti sem glitrar á og ekki bara í litskrúðugri yfirhöfn, heldur sést undir henni í rauðan kyrtil úr skarlati.5

Langbrókin


Lýsingin á Hallgerði er mjög líkamleg og kynferðisleg, og til þessa kynósa líkama vísar viðurnefni hennar, „langbrók“, sem verður tæpast sagt fagurt eða í samræmi við yfirlýsta fegurð hennar, ef það er þá ekki beinlínis klúrt. Orðið „brók“ er upprunalega talið merkja skýlu til að hylja með sköp sín, hliðstætt laufblaði Evu, eða jafnvel líkamshlutann sjálfan, og þannig felur það í sér beina kynferðislega skírskotun.6 „Langbrók“ gæti því merkt löng og mikil lær og mikinn afturenda, og um þennan líkamshluta sveipar Hallgerður hári sínu. Hvort tveggja, langbrókin og hárið, dregur að sér karlmenn og verður þeim hættulegt. En brókarmyndin er ekki alveg svona einföld því að brækur í fornmáli tilheyra körlum en ekki konum. Með viðurnefninu er Hallgerður því að einhverju leyti karlgerð, hún er ekki bara „femme fatale“ heldur einnig „fallísk“ kona - eða „karlkona“ eins og fyrirbrigðið er nefnt í Laxdælu - sem sækist eftir karllegu valdi.7 Hún er sem sagt „blandin mjög“ eins og föðurbróðirinn Hrútur segir síðar við karlhetjuna Gunnar á Hlíðarenda sem vill ólmur kvænast henni.


Frá móður Hallgerðar er ekkert sagt í Njálu fremur en hún hafi ekki verið til, og er Hallgerður eina dóttir föður síns í þriggja bræðra hópi. Í Njálu er því fókuserað á hana sem eina með tóma karla í kringum sig og þar með skerpist karlveldið sem að henni þrengir. Hún hefur því ekkert kvenlegt bakland að styðja sig við nema ef vera skyldi móðurbróðirinn Svanur á Svanshóli sem er gæddur þeim kvenlega eiginleika að vera fjölkunnugur, auk þess sem hann býr nyrst á Ströndum, alveg út við mörk samfélagsins. Annar karl sem tengist Hallgerði er Þjóstólfur fóstri hennar frá Suðureyjum og er hann ekki síður samfélagslega jaðraður en móðurbróðirinn Svanur, en báðir eru þeir upp á kant við reglur samfélagsins og sagðir illir viðureignar. Fóstrar kvenna í Íslendingasögum eru annars eðlis en fóstrar karla. Fóstrar karla eru velmegandi og kvæntir bændur sem taka unga menn til sín til að kenna þeim. Fóstrar kvenna eru ýmist þrælar eða lausingjar á heimili ungu konunnar sem þeir fóstra allt frá barnsaldri, og er samband þeirra mjög kynferðislegt.8 Þannig gengur Þjóstólfur gjarnan um með reidda öxi, sem er fallískt tákn, bæði til að sýna karlmennsku sína og til að verja Hallgerði með. Hann er alltaf með henni og má jafnvel líta á hann sem hina karlmannlegu hlið hennar þar til hún ræður ekki lengur við hann, hann vex henni yfir höfuð og hún sendir hann í opinn dauðann. Þegar það gerist hefur hann með öxi sinni drepið fyrsta eiginmann hennar Þorvald fyrir að slá hana í andlitið svo að úr blæddi og síðan næsta eiginmann Glúm sem gerði það sama. Þessum drápum er ekki aðeins lýst sem hefnd fyrir ofbeldið gagnvart konunni sem Þjóstólfi ber að verja heldur einnig sem afbrýðisemi hans, en drápunum fylgir einkar kynferðislegt tal hans með aðdróttunum um karlmennskuleysi. Þannig blammerar hann Glúm með þeim orðum að hann hafi „til einskis afla nema brölta á maga Hallgerði“ (17:49 ), en kvennafar þykir ekki karlmannlegt athæfi í Íslendingasögum.9


Og skal ég ráða, en eigi þú


Þegar Hallgerður er gift í fyrsta sinn barnung er hún ekki spurð, og er það vegna þess að föður hennar „var hugur á að gifta hana“ (9:31). Hann vill sem sagt losna við hana og eina ástæðan sem sagan gefur upp er ofmetnaður hennar. Þegar hún fréttir að faðir hennar hefur fastnað hana án vilja hennar og vitundar þykist hún vargefin og segir við föður sinn: „Nú er ég að raun komin um það, er mig hefur lengið grunað, að þú mundir eigi unna mér svo mikið sem þú sagðir jafnan, er þér þótti eigi þess vert, að við mig væri um talað þetta mál; enda þykir mér ráð þetta ekki svo mikils háttar sem þér hétuð mér.“ (10:31) Hún telur sig sem sagt svikna. Hann segist hins vegar gefa lítið fyrir „ofmetnað“ hennar „og skal ég ráða, en eigi þú ef okkur skilur á“ (10:31). Hallgerður er góð að svara fyrir sig og er tungumálið hennar sterkasta hlið. Eins og oftar á hún síðasta orðið í slíkri sennu, og hún segir írónískt um leið og hún slítur samtalinu og gengur burt: „Mikill er metnaður yðar frænda [...] og er það eigi undarlegt, að ég hafi nokkurn.“ (10:31) Þetta er barátta kynjanna, dóttir gegn föðurvaldi. Metnaður þeirra gengur þó ekki í sömu átt, því að metnaður föðurins fyrir hönd Hallgerðar er að hennar mati enginn. Eftir þetta beinist hennar eigin metnaður að því að endurheimta æru sína með því að brjóta niður það vald sem metur hana svo lítils. Til þess notar hún líkama sinn og kvenleika og beitir fyrir sig körlum sem stráfalla í viðureigninni.


Í skaut niður


Það sem Hallgerður bregst við og gerir uppreisn gegn er valdaleysi og þöggun, það að vera gerð útlæg úr samfélaginu eða rekin út á jaðar þess. Eftir að hún hefur verið gefin burt úr föðurgarði á hún sér engan stað vísan heldur fylgir eiginmönnum sínum úr einu byggðalaginu í annað.


Þriðji eiginmaður Hallgerðar er Gunnar á Hlíðarenda, „vaskastur“ (35:91) karlmaður landsins. Einnig hann veiðir Hallgerður í hár sitt og skartklæddan líkama þar sem hún gengur í sjónmál hans á alþingi, þar sem hann sjálfur og förunautar hans eru „svo vel búnir, að engir voru þeir þar, að jafnvel væru búnir, og fóru menn út úr hverri búð að undrast þá“ (33:85). Hún hefur því séð hann fyrst og á frumkvæðið að fundi þeirra, þótt sjónmál sögunnar fylgi Gunnari. Þegar hann einn dag gengur frá karlaheiminum á lögbergi „sá hann konur ganga í móti sér“ (33:85). Eru þær allar vel búnar og sú „í ferðarbroddi, konan, er best var búin“ (33:85). Hún ávarpar hann að fyrra bragði og kynnir sig, „hún nefndist Hallgerður og kvaðst vera dóttir Höskulds Dala-Kollssonar“ (33:85) og tekið er fram að hún „mælti til hans djarflega“ (33: 85). Þau setjast niður og tala og síðan segir:


Hún var svo búin, að hún var í rauðum kyrtli, og var á búningur mikill; hún hafði yfir sér skarlatsskikkju, og var búin hlöðum í skaut niður; hárið tók ofan á bringu henni og var bæði mikið og fagurt. (33:85)


Hallgerður er enn í rauðum kyrtli og það hefur bæst við skartið sem vísar „í skaut niður“ og kallast þannig á við langbrókarmyndina, um leið og hárið sem enn er mikið og fagurt bylgjast um bringuna, þ.e. brjóstin. Gunnar biður hennar strax og fær eftir nokkrar eftirtölur samþykki bæði föður hennar og föðurbróður sem telur ráðahaginn „girndarráð“ (33:87) og nefnir hættu í því sambandi, enn í dómarasætinu. Í fyrstu líst Gunnari alls ekki á blikuna. En freistingin, girndin, er of mikil. Hann sést ekki fyrir og fastnar sér konuna. Besti vinur Gunnars er héraðshöfðinginn Njáll, mikill spakvitringur, en „sá hlutur var á ráði hans, að honum óx eigi skegg“ (20:57), og því lítur hann út eins og kona. Þegar Gunnar segir honum frá ráðahagnum tekur Njáll því þunglega, og spáir hann því að af Hallgerði muni „standa allt hið illa, er hún kemur austur hingað“ (33:87). Þessu svarar Gunnar með því að hún muni aldrei spilla þeirra vinfengi. Hallgerður er sem sagt ekki velkomin í sín nýju heimkynni, enda er henni þar skjótlega hafnað.


Engin hornkerling vil ég vera


Þetta gerist þegar þau Gunnar koma nýgift til heimboðs að Bergþórshvoli og eru þar sest til borðs þar sem skipað hefur verið í sæti. Þá bregður svo við að húsfreyjan Bergþóra rekur Hallgerði úr sæti sínu og skipar henni að „þoka“ fyrir annarri konu. Hallgerður grípur til þess kvenlega ráðs að neita, en með neitun geta konur haft nokkurt vald. „Hvergi mun ég þoka, því að engin hornkerling vil ég vera,“ (35:91) segir hún og neitar að láta skipa sér út á borðshornið. En þetta dugir ekki og upp kemur valdabarátta milli kvenna sem varðar kvenlega sæmd. „Ég skal hér ráða“ (35:91) segir Bergþóra og Hallgerður neyðist til að þoka, en hyggur á hefndir. Eftir matinn þegar Bergþóra gengur með handlaugar að borðinu tekur Hallgerður í hönd hennar, virðir hana fyrir sér og segir: „Ekki er þó kosta munur með ykkur Njáli. Þú hefur kartnögl á hverjum fingri, en hann er skegglaus.“ (35:91) Kartneglur á konum eru í gamalli þjóðtrú taldar bera vott um mikla vergirni, jafnvel sjúklega,10 og með því að benda á þessi auðkenni þeirra hjóna, annars vegar skeggleysið og hins vegar kartneglurnar, brigslar Hallgerður þau bæði um ergi, en slíkt er samkvæmt siðfræði Íslendingasagna ekki aðeins alvarleg heldur einnig refsiverð aðdróttun. Þegar orðið er notað um karla felur það í sér allt í senn kvenleika, getuleysi og samkynhneigð, en notað um konur felur það í sér ýkta kynhneigð, vergirni og brókarsótt.11


Bergþóra viðurkennir bæði skeggleysi og kartneglur en svarar á móti að ekki hafi verið skegglaus Þorvaldur bóndi Hallgerðar og hafi hún þó ráðið honum bana. Hallgerður býst við stuðningi Gunnars og eggjar hann við karlmennsku hans. „Fyrir lítið kemur mér,“ segir hún, „að eiga þann mann er vaskastur er á Íslandi, ef þú hefnir eigi þessa Gunnar.“ (35:91) Þarna reynir hún aðra tegund kvenlegrar orðræðu sem er að eggja, en eggjun kvenna í Íslendingasögum varðar alltaf karlmennsku þess sem eggjaður er. Þetta dugir ekki heldur og Gunnar bregst. Hann sprettur að vísu reiður upp, en reiðin beinist að Hallgerði. Hann segist ekki vera „eggjunarfífl“ (35:91) hennar og fer með hana burt úr boðinu með þeim orðum að hún skuli senna við heimamenn sína, „en eigi í annarra manna híbýlum“ (35:91), enda eigi hann Njáli marga sæmd að launa. Hallgerður er sem sagt ekki í húsum hæf. Niðurlæging hennar er mikil en þó ekki alger því að eftir situr skrípamyndin af kartnöglum Bergþóru og skeggleysi Njáls.