• Soffía Auður Birgisdóttir

Hættulegir heilar


Um leið og við óskum öllum konum til hamingju með kvenréttindadaginn birtum við hér samantekt á ljóðum nokkurra íslenskra skáldkvenna sem hæfa tilefninu.

Eitt karlmannsrif er ekki gott stöff í heila konu.

Eftir að Guð skapaði konuna beint

varð hún betri.

Síðan er ekkert fall til

bara sakleysi

þrátt fyrir hættulegan heilann.

Þannig yrkir Þórunn Jarla Valdimarsdóttir, rithöfundur, skáld og sagnfræðingur, sem nýverið hlaut Riddarrakross hinnar íslensku Fálkaorðu.


Ljóð hennar, „Betra stöff,“ kallast skemmtilega á við ljóð skáldkonunnar Ágústínu Jónsdóttur:

Adam var ekki lengi

í Paradís

en

nógu lengi til að

láta freistast.


Konan, freistingin og syndafallið – þetta hefur lengi verið samofið í ljóðum karla en við tökum undir með Þórunni, „Eitt karlmannsrif er ekki gott stöff í heila konu“.


Hér á eftir verða skoðuð nokkur ljóð sprottin úr hættulegum heilum íslenskra kvenna, ort á ólíkum tímum. Ljóðin gefa okkur innsýn inn í þau málefni sem brunnu á konum áður fyrr og brenna enn á konum í dag. Ort er um hlutskipti kvenna, togstreituna á milli skyldu og sköpunarþrár og um kvennasamstöðu og fórnir sem þarf að færa í hversdagslífinu. En margar hindranir eru á veginum eins og við heyrum af vísum Theodoru Thoroddsen:

Mitt var starfið hér í heim

heita og kalda daga

að skeina krakka og kemba þeim

og keppast við að staga.

Ég þráði að leika lausu við

sem lamb um grænan haga

en þeim eru ekki gefin grið,

sem götin eiga að staga.

Langaði mig að lesa blóm

um langa og bjarta daga,

en þörfin kvað með þrumuróm:

„Þér er nær að staga.“

Heimurinn átti harðan dóm

að hengja á mína snaga,

hvað ég væri kostatóm

og kjörin til að staga.

Komi hel með kutann sinn

og korti mína daga,

ég held það verði hlutur minn

í helvíti að staga.

Theodora talaði af reynslu, eignaðist 13 börn með honum Skúla sínum. Theodora var þó heppin, því hún hafði aðra konu á heimilinu til að hjálpa sér með barnaskarann, vinkona hennar, Guðbjörg Jafetsdóttir, bjó á heimilinu í áratugi og aðstoðaði við heimilisverk og barnauppeldi. Þess má geta að Sigurður Nordal kallaði þessar vísur Theodoru „óþolinmæðisorð“ og taldi fráleitt að hún væri að yrkja um eigin reynslu, vísurnar væru áreiðanlega ortar í orðastað annarra kvenna. Sjálf skrifaði Theodora í grein sem hún birti í Skírni árið 1913: „Því er svo varið með skáldagáfuna sem flest annað andlegt atgervi, að vér konur erum þar að jafnaði eftirbátar karlmannanna. Skal hér ósagt látið, hvort heldur það stafar að því, að heilinn í okkur sé léttari á voginni heldur en þeirra, eins og sumir staðhæfa, eða það á rót sína í margra alda andlegri og líkamlegri kúgun.“


Heimilisverkin eru konum drjúgt yrkisefni en Þórdís Richardsdóttir snýr skemmilega upp á þema, um leið og hún snýr upp á þekkta sögu í ljóði sínu „Ævintýramórall“.

Fyrir handan fjöllin sjö búa dvergarnir sjö bíða þín Mjallhvít með sjö gráðuga munna sjöfaldar kvartanir ný gólf til að skúra Er ekki betra að láta skera úr sér hjartað en grafa sig lifandi bíðandi eftir einhverjum kóngsyni sem hefur líf þitt í hendi sér uppfrá því lifa hamingjusöm uppfrá því í glerkistu sofandi svefni vanans Reyndu heldur reyndu heldur reyndu heldur við veiðimanninn

Örlög Mjallhvítar, Öskubusku, Þyrnirósar og Rauðhettu hafa verið íslenskum kvenskáldum hugleikin, en einnig má snúa út úr íslenskri sagnahefð. Það gerir Vilborg Dagbjartsdóttir gerir í ljóði sínu „Skassið á háskastund“:

Löðrungar og köpuryrði

allt er gleymt

ó kæri

hérna er fléttan

snúðu þér bogastreng

ég skal brýna búrhnífinn

og berjast líka

bæinn minn skulu þeir

aldrei brenna

bölvaðir

Eftir Vilborgu er líka ljóð sem lýsir morgunsöngur útivinnandi húsmóður:

Klukkan fimm:

Hann þar að vera kominn út á flugvöll fyrir sex

réttir honum skyrtu

réttir honum sokka

réttir honum

réttir

viltu ekki húfu það getur verið kalt í Stokkhólmi

viltu ekki hanska stundum getur verið hráslagalegt í Kaupmannahöfn

viltu ekki fara í frakkan

viltu ekki

viltu

gleymdu ekki skilríkum

gleymdu ekki handtöskunni

gleymdu ekki

gleymdu

Klukkan sjö:

Strákurinn þarf að vakna

taktu lýsið

borðaðu grautinn þinn

greiddu á þér lubbann

láttu ofan í töskuna

vertu nú ekki of seinn í skólann

vertu nú ekki

vertu nú

vertu

Klukkan átta:

Þá er að koma barninu í leikskólann

eina skeið svo barnið verði stórt

eina skeið fyrir ömmu sína

eina skeið fyrir mömmu

eina skeið

eina

Klukkan níu:

Hún á sjálf að vera komin í vinnuna

missir af strætó

missir af

missir

Verslunarstjórinn hneykslaður:

Þetta kvenfólk

það hefur ekkert tímaskyn

það hefur ekkert

EKKERT

Konur hafa ekkert tímaskyn, ályktar verslunarstjórinn hneykslaður og öðrum körlum finnast konur ekki eiga erindi inn á fundi þar sem þeir ráða ráðum sínum – og okkar... Um það yrkir Ólína Þorvarðardóttir í ljóðinu „Fóbía“.

Fullveðja kona

knýr á dyrnar

fýsir inngöngu

til fundar við menn.

Um lokaða gátt

berst lávær kliður.

Fastar hún knýr

en fær ekkert svar.

Karlarnir vilja konur kannski ekki inn á sína fundi, en hvað gerist að fundi loknum?

Kona


Þegar allt hefur verið sagt þegar vandamál heimsins eru vegin metin og útkljáð þegar augu hafa mæst og hendur verið þrýstar í alvöru augnabliksins - kemur alltaf einhver kona að taka af borðinu sópa gólfið og opna gluggana til að hleypa vindlareyknum út. Það bregst ekki.



Konur fá að þrífa að loknum fundi, eins og Ingibjörg Haraldsdóttir yrkir um í þessu ljóði sem ber einfaldlega titilinn „Kona“. Og Ingibjörg yrkir líka um móðurhlutverkið og þá togstreitu sem af því getur skapast, í ljóðinu „Barn á brjósti“.


Ég dái konur

sem halda vígreifar

útá hála brautina

horfa fram

í tíðina

– aldrei um öxl

og þola ekki seinagang

samtíðarinnar

Þannig hugsa ég

og Rósa Lúxembúrg

starir á mig af veggnum

þrjósk stolt og vitur

meðan dóttir mín drekkur

hugsanir mínar

með móðurmjólkinni

Í þessu ljóði dáist Ingibjörg Haraldsdóttir að baráttukonum og minnist pólsku uppreisnarkonunnar Rósu Lúxembúrg sem þurfti að gjalda fyrir baráttu sína með lífinu. Baráttan fyrir réttindum kvenna hefur vissulega kostað líf og enn er konur að færa slíkar fórnir, í löndum okkur fjær. Konur í lýðræðissamfélögum Vesturlanda þurfa sem betur fer ekki að fórna lífi sínu og limum fyrir réttindabaráttu.


Fórnir í þágu barna og heimilisins þekkja flestar konur og um það yrkir ungt ljóðskáld, Kristín Svava Tómasdóttir, sem yrkir til mömmu sinnar, ljóðið heitir „Mamma guð“.

fýkur yfir hæðir og frostkaldan mel

og ég ráfa yfir Tjarnarbrúna með rauðvínsflösku í annarri

og sjálfseyðingarhvötina í augunum

móðurástin lætur skína í tennurnar á hælunum á mér

þú fórnaðir sjálfstæði þínu fyrir okkur

nú fórnum við þér fyrir sjálfstæði okkar

þú kemur alltaf út í mínus

nema í vögguljóðum manna sem aldrei þurftu að fórna sér

sem aldrei brostu í gegnum blóðugan kjaftinn eftir að hafa

fengið einn barbíbíl á‘ann

jólasveinninn ekki til og þú ekki almáttug og sjokkið maður

sjokkið að sjá þig gráta eftir heilan dag af öskrum og yfirgangi

skælandi eins og niðurbrotinn brúðusmiður með sverð eigin

sköpunarverks á milli rifjanna

við krossfestum þig sem kjaftæðið sjálft

takk fyrir komuna en nú erum við kúl

örlög þín martröð okkar óumflýjanlegu endalok og við

berjum höfðinu í vegginn

fast

kallaðu á mig mamma afneitaði guð

þegar þú finnur líkamsdauðann nálgast

og ég skal setja í þvottavél þér til heiðurs

drifhvít lök

og einn rauðan sokk

„Við krossfestum þig sem kjaftæðið sjálft“ yrkir unga konan til móður sinnar og kannski þurfa allar konur að afneita móður sinni á leið til sjálfstæðis.

Endum þessa stuttu samantekt á ljóði eftir Sigríði Einars frá Munaðarnesi, sem fædd var árið 1893. Ljóð hennar sem heitir „Við þjóðveginn“ dregur upp mynd af samtakamætti kvenna og hverju sívaxandi þungi kvennabaráttunnar fær áorkað:

Um þjóðveginn fóru fáeinar konur sem veltu úr grýttum vegi steinum.

Um þjóðveginn fóru fleiri konur, sem fundu gimsteina grafna í sandinn.

Og fjöldi kvenna fór um veginn, þá fleygðu ambáttir fjötrum og tötrum.

Þúsundir kvenna um þjóðveginn fóru, sem lögðu hornsteina að háum sölum.

Þær lögðu hornsteina að hælum, skólum, ruddu brautir og björgum lyftu.

Nú mynda fylkingu milljónir kvenna um alla þjóðvegi allra landa

í baráttu fyrir frelsi, réttlæti, friði og samúð í fegurri heimi.

Senda inn efni

Vefurinn skáld.is er tileinkaður konum og skáldskap þeirra. Hér birtast viðburðir, fréttir, greinaskrif og fagurfræðilegir textar auk gagnabanka um íslenskar skáldkonur.

Ef þú lumar á efni um skáldkonu sem þú vilt koma á framfæri geturðu sent það inn með því að smella á hnappinn hér að neðan eða á netfangið: skald@skald.is

  • Black Facebook Icon
  • Black Twitter Icon
  • Black Instagram Icon

©2017 Skáld.is  |  ​Skáldaskinna ehf |   Ísland  |  skald@skald.is

Hafðu  samband