• Soffía Auður Birgisdóttir

„ … lygasagan um heiminn og mig“ - Um ljóðagerð Ingibjargar Haraldsdóttur


Ingibjörg Haraldsdóttir

Þegar Ingibjörg Haraldsdóttir tók á móti Íslensku bókmenntaverðlaununum, þann 30. janúar 2003, fyrir ljóðabókina Hvar sem ég verð, gerði hún vantrú á lífslíkur ljóðsins að umtalsefni: “Þær raddir heyrast af og til að ljóðið sé við dauðans dyr, komið að fótum fram, eigi sér engan tilgang í nútímanum innan um glingur og glans, töfratól og tryllitæki, eigi sér enga framtíð nema ef vera skyldi á einhverri gjörgæsludeild. Ég tek ekki undir þetta svartagallsraus.” Ingibjörg flutti síðan snjallan pistil um nytsemi ljóða og færði sönnur á ljóð geta læknað þunglyndi og líknað sjúkum auk þess sem afþreyingargildi þeirra sé ótvírætt, til að mynda þegar hafa skal ofan af fyrir börnum, en umfram allt séu ljóðin mannbætandi og stuðli að söng sálarinnar. Læknis- og líknarmáttur ljóðsins og þráin eftir að snerta aðra með skáldskapnum er einnig til umræðu í ljóðum Ingibjargar eins og sjá má af þessum ljóðlínum úr nýju bókinni: „gæti ég bara snert þig / snaróðum orðum / og ljóðum sem lækna“.

Hvar sem ég verð kom út á afmælisdag skáldsins, en Ingibjörg varð sextug í október 2002. Það er því kannski engin tilviljun að talan sex er víða á sveimi í verkinu. Bókinni er skipt upp í sex hluta, hver hluti hefur að geyma sex ljóð, að þeim síðasta undanskildum þar sem er að finna ljóðabálk sem deilist niður í 2x6, eða tólf hluta. Þá er verkið sjötta ljóðabók höfundar[1] Kannski má segja að utan þessa talnaleiks (eða tilviljunar) standi fyrsta ljóð bókarinnar „Fyrir þig“ þar sem Ingibjörg yrkir í minningu Nínu Bjarkar Árnadóttur. Sú fallega kveðja til liðinnar skáldkonu gefur tóninn fyrir annað meginstef ljóðanna í bókinni, en hægt er að segja að dauðinn og skáldskapurinn (eða sköpunarkrafturinn) myndi saman þann tvíhljóm sem sterkast hljómar í Hvar sem ég verð.

Ingibjörg er margverðlaunuð, bæði fyrir ljóðagerð sína og þýðingar, en þessu tvennu hefur hún sinnt jöfnum höndum undanfarna þrjá áratugi. Ef talið væri í titlum og blaðsíðufjölda mætti álykta að þýðingarstarfið sé aðalvinna Ingibjargar og ljóðagerðin meira svona aukageta. Sem ljóðskáld fór hún hægt af stað og alllangur tími líður á milli bókanna, en þýðandinn hefur sent frá sér hvert stórvirkið af öðru svo til á hverju ári frá 1989. En á listrænt gildi verða ekki settir neinir tölulegir mælikvarðar og fáir velkjast í vafa um stöðu Ingibjargar meðal hinna bestu í hópi íslenskra ljóðskálda.


Ferill ljóðskáldsins hófst árið 1974 með útgáfu bókarinnar Þangað vil ég fljúga þar sem skáldið kynnir sig í ljóðinu UPPHAF. Þar segir meðal annars frá því að „í gráu húsi / í bláhvítu landi við ysta haf / einn októberdag fyrir löngu“ hafi skáldkonan fæðst og þar með hafist það sem hún kallar „lygasagan um heiminn og mig“. Þessi sýn, að ekki sé allt sem sýnist í lífinu, gengur síðan sem rauður þráður í gegnum skáldskap Ingibjargar. Við þráum öll að skynja lífið sem sögu og búa til sögu úr tilveru okkar en þeirri þrá verður aldrei fullnægt og það eina sem við getum búið til eru mismunandi útgáfur af lygasögum. Ýmsir er á þeirri skoðun að ljóðið sé betur til þess fallið að höndla einhvern kjarna (eða sannleika) um tilveruna en nokkuð annað form skáldskaparlistarinnar. Kannski má segja að ljóðið feli í sínu knappa formi aflvaka íhugunar og aðeins með því að láta það kveikja á hugsun sinni geti lesandinn nálgast einhvern kjarna og sneitt hjá „lygasögunum“. Sjálf er ég höllust undir þá skoðun að hvert líf búi yfir ótal söguþráðum og að í hverju okkar búi margar manneskjur – og kannski er farsælt líf undir því komið að geta látið þessa mergð njóta sín um leið og sambýlið verður að ganga án stóráfalla.

Í ljóðabókum Ingibjargar eru sagðar sögur af mörgum konum, sem mig grunar að búi allar innra með skáldkonunni, eða hafi að minnsta kosti gert svo um stund. Jafnvel ber svo við að lýst er eftir týndum konum, eins og í einu ljóði þriðju ljóðabókarinnar: „Lýst er eftir konu / sem fór að heiman í árdaga / fáklædd og loguðu / eldar í augum.“ Þessi týnda kona er að öllum líkindum sú sem kynnt var til sögu í Þangað vil ég fljúga. Ingibjörg yrkir þar um æsku sína og uppvöxt og segir frá því hvernig heimurinn opinberast fyrir lítilli stúlku smátt og smátt með öllum sínum ógnum og furðum. Þessi litla stúlka spinnur upp sögur og ævintýri sem hún segir kúnum úti í haga sem lygna augunum og hlusta þolinmóðar. Þegar hún kemur heim eftir sumardvöl úr sveitinni hefur þrengst um í margs konar skilningi: „…snorrabrautin / hefur þanist út og harnað / í gráu ryki gnæfa húsin / upp úr steinmörkinni / og hvergi sér í gras / allt hefur stækkað nema kyrtran okkar / í kjallaranum“. En fleiri breytingar hafa orðið, lítill bróðir sefur í kommóðuskúffu og faðirinn útskýrir fyrir dóttur sinni hvað það þýðir að vera í verkfalli. Stúlkan vex upp, kyssir álfaprins í leiksýningu en neitar honum síðan um koss í húsasundi. En með kynþroskanum kemur aukinn skilningur á umheiminum og hún sem fædd er á stríðstímum gerir sér grein fyrir áhrifum stríðs á börn: „það er svo erfitt fyrir börn / að vera hamingjusöm / þegar himininn rignir eldi / og barnamorðingjarnir ganga lausir“.


Þessi „þroskasaga“ sem sögð er í nokkrum fyrstu ljóðum bókarinnar, leggur grunn að þeirri ljóðveru sem mælir í ljóðunum sem á eftir koma. Af lærdómi bernskunnar og uppeldinu í föðurhúsum sprettur hin pólitísk meðvitaða kona sem heldur út í heim og lítur á jarðarbúa sem félaga sína og „sambýlismenn / á þessari stjörnu“. En þrátt fyrir samkennd með öðrum á hún einnig stundir einmanaleika og þrár eftir heimalandinu: „Að vera útlendingur / er að geyma í lokaðri hirslu / sumarnótt í kyrrum björtum bæ“.

Þegar Þangað vil ég fljúga kom út hafði Ingibjörg búið um árabil erlendis. Hún hafði lokið Mag.art.-prófi í kvikmyndastjórn frá Kvikmyndaskóla ríkisins í Moskvu (1969) og hafði starfað sem aðstoðarleikstjóri í Havana á Kúpu frá 1970. Það þarf því ekki að koma mjög á óvart hversu þroskað ljóðskáld kemur fram strax í þessari fyrstu bók. Höfundur er kominn á fertugsaldur og hefur búið og mannast með erlendum þjóðum lengi. Allt þetta setur að sjálfsögðu svip sinn á ljóðin í Þangað vil ég fljúga. Ingibjörg sneri aftur til Íslands aðeins ári síðar, 1975, en alllangur tími leið þar til næsta bók hennar, Orðspor daganna, kom út. Það var árið 1983 og þá hafði hin íslenska hversdagsbarátta sett mark sitt á skáldið, eins og sjá má af mörgum ljóðum þeirrar bókar. En hún hefst á ljóðinu ÚTLEGÐ sem er í raun afbragðs tenging á milli þessa tveggja fyrstu bóka. Þar er sagt frá konu í suðrænni borg sem er þó ekki allskostar heima hjá sér því að í göngulag hennar vantar trumbusláttinn. Konan flytur aftur heim en Ísland tekur ekkert sérlega hlýlega á móti henni. Hún átti von á hlýjum faðmi, „sól / í grænu grasi / huggun / hvíld.“ En vonin brást og hennar biðu „nakin fjöll / og naprir vindar.“


Í Orðspori daganna hefur tíminn þrengt sér fram sem eitt aðalviðfangsefnið. Skáldið finnur fyrir öryggisleysi yfir því að geta ekki stöðvað dagana sem „koma og fara“ og „verða að vikum / mánuðum árum“. Í bókinni ríkir sterk tilfinning fyrir missi og glötuðum tækifærum, hversdagslífið hefur fangað ljóðmælandann með öllum sínum efnislegu kröfum og hér má einnig sjá áleitnar hugsanir um stöðu kvenna: „Markmiðin nálgast / minnka / leysast upp og hverfa / niðrum eldhúsvaskinn / líf mitt“. Ljóðmælandinn lítur í spegil og sér: „ekki mig heldur einhverja / miðaldra konu / sem hefur drukkið of mikið / reykt of mikið / og talað ógæfulega“, og hittir vinkonur sínar „óvænt / í fiskbúðum veruleikans [...] / (miðaldra kellingar / að kaupa í soðið). Ljóðmælandinn sem var dóttir og ferðalangur í fyrstu bókinni er orðin móðir sem er „á flýtisferð um lífið [...] frá þvottavél til ritvélar / frá eldavél til ryksugu / frá morgni til kvölds“. Það er helst í síðasta hluta bókarinnar, sem hefur að geyma ljóðaþýðingar, þar sem merkja má að þær pólitísku hugsjónir og draumar höfundar sem fyrsta bókin bar vitni um búa enn með henni.

Nú eru aðrir tímar er titilinn á þriðju ljóðabók Ingibjargar sem kom út 1989 og hefur hann bæði pólitíska og persónulega skírskotun. Bókin kemur út á tímum mikilla þjóðfélagsbreytinga og upphafsljóð bókarinnar, „Auglýsing“ – um týndu konuna sem vitnað var í hér að ofan – ber vitni um að ljóðveran sjálf hefur líka breyst. Úlfhildur Dagsdóttir hefur lagt út af þessu ljóði á eftirfarandi hátt: “vísa [upphafsorðin] til þeirra hamskipta sem orðin voru á pólitískum eldhita, bæði skáldkonunnar og þjóðfélagsins. Hins æskurjóða (skáld)kona sem „lagði á brattann og hvarf / inn í viðsjála þokuna“ verður tákn fyrir byltingarhita, en síðan hún hvarf inn í þokuna hefur hún „ekki sést“. En þótt sú æskurjóða hafi lagt á brattann og horfið þá er langt í frá að sú sem eftir situr hafi tapað eldinum, enn brennur skáldkonunni eldur í augum, en nú er það ljóðeldur.”[2] Skáldkonan sem auglýsir eftir sjálfri sér í líki fáklæddrar konu með logandi augu (ég geng út frá því (eins og Úlfhildur) að hér sé um sjálfsmynd að ræða) gerir það af hlýju og húmor og þetta tvennt setur áþreifanlegt mark sitt á bókina í heild og ef til vill er helsta þróun Ingibjargar sem skálds fólgin í því að sú ívið dapra sýn sem öðrum þræði setti mark sitt á Orðspor dagana víkur hér fyrir léttleika og dýpri íroníu en finna má í fyrri bókunum tveimur. Aðrar breytingar sem merkja má þegar þessar fyrstu þrjár bækur eru skoðaðar í heild eru meiri fágun í beitingu ljóðmálsins sem helst í hendur við meiri rósemi, meiri sátt við tilveruna, óþolið sem einkenndi mörg ljóðanna í Orðspori daganna er að mestu horfið, þótt að sjálfsögðu sé skáldinu enn umhugað um stöðu kvenna og félagslegt réttlæti.

Svo rækilega hafði Ingibjörg fest sig í sessi sem eitt af helstu samtímaljóðskáldum okkar með þessum þremur bókum að 1991 var gefið út heildarsafn fyrri ljóðabóka hennar, ásamt ljóðaþýðingum og nokkrum nýjum ljóðum undir heitinu Ljóð 1974-1991. Þetta safn tel ég sem fjórðu ljóðabók Ingibjargar.


Fimmta ljóðabókin Höfuð konunnar, sem kom út 1995, er að mínu mati tvímælalaust meðal albestu ljóðabóka síðustu áratuga. Sá húmor sem setti svip sinn á Nú eru breyttir tímar springur hér út í hinum leiftrandi skemmtilega ljóðabálki sem ber sama titil og bókin í heild. Ljóðið sprettur upp af þeim tveimur tilvitnunum sem standa fremst í bókinni; sú fyrri í Sigfús Daðason: „Mannshöfuð er nokkuð þungt …“ og sú síðari í Egils sögu Skallagrímssonar: „Hann tók upp hausinn Egils og setti á kirkjugarðinn. Var hausinn undarlega mikill en hitt þótti þó meir frá líkindum hve þungur var.“ „Höfuð konunnar er ekki þungt“, er fullyrt í upphafi ljóðabálks Ingibjargar, heldur er það „mjallhvítur / dúnmjúkur / hnoðri“ sem ýmist „siglir / á skærbláum sunnudagshimni / og hlær“; hangir „[s]ykurhvítt / á snúru“ eða „dansar / á Klambratúni í kvöld / undir blindfullu tungli“. Höfðinu getur verið erfitt að halda, segir þar líka, „svo ekki sé minnst / á andlitið.“ Konan tekur jafnvel „höfuð sitt / af stalli / og geymdi milli fóta sér / um hríð“ og í höfðinu „geymir konan […] / klið þeirra daga sem liðu / í alsælu draumsins og dóu / svo válega síðar“. Í þessum hnitmiðaða ljóðabálki tekst Ingibjörgu að lýsa konuævi í hnotskurn um leið og hún tekst klókindalega á við klisjur hefðarinnar. En umfram allt er það persónulegur frumleiki bálksins sem heillar.<