• Kristin Viðarsdóttir

Kynlegir kvistir - Saga, kyn og kynhneigð i skáldsögunni Orlandó eftir Virginiu Woolf


Orlandó eftir Virginíu Woolf í þýðingu Soffú Auðar Birgisdóttur

Í tilefni þess að Orlando er komin út í íslenskri þýðingu Soffíu Auðar Birgisdóttur birtum við grein um bókina eftir Kristínu Viðarsdóttur. - - -

Virginia Woolf (1882-1941) var einn af frumkvöðlum módernismans í bókmenntum á Bretlandi og meðal helstu meðlima hins fræga hóps listamanna sem kenndur var við Bloomsbury hverfíð í London. Eftir hana liggja bæði skáldsögur, smásögur, leikrit, dagbækur og fræðigreinar, auk þess sem hún starfaði sem bókmenntagagnrýnandi hjá Times Literary Supplement allt frá árinu 1905 nánast fram til dauðadags. Skáldsögur hennar Jacob's Room (1922) og Mrs. Dalloway (1925, á íslensku í þýðingu Atla Magnússonar 2017) eru taldar til brautryðjendaverka módernismans en árið 1922 komu einnig út skáldsaga James Joyce, Ulysses og ljóðabálkurinn The Waste Land eftir T.S. Eliot. Woolf er meðal annars þekkt fyrir svokallað vitundarstreymi í skáldskap sem sjá má í ofangreindum verkum og fleiri sem á eftir komu, svo sem skáldsögunum To the Lighthouse (1927, á íslensku í þýðingu Herdísar Hreiðarsdóttur 2014) og The Waves (1931). Woolf er ekki síður þekkt fyrir skrif sín um konur og bókmenntir, sérstaklega ritgerðina A Room of One's Own (1929, á íslensku í þýðingu Helgu Kress 1983) sem er byggð á fyrirlestrum sem Woolf hélt við kvennaháskólana Girton og Newnham í Cambridge árið 1928, sama ár og skáldsaga hennar Orlando, a Biography kom út.

Í Sérherbergi fjallar Woolf um tengsl kvenna og bókmennta á sérstæðan og skemmtilegan hátt, meðal annars með því að beita fyrrnefndu vitundarflæði ásamt beittri íróníu, og hefur bókin haft gífurleg áhrif á umræðu um konur og bókmenntir allt fram á þennan dag. Sjá má vissar hliðstæður, bæði í stíl og umræðunni um stöðu kvenna, með Sérherbergi og Orlandó og mun ég fjalla um sumar þeirra hér á eftir. I báðum þessum verkum setur Virginia Woolf einnig fram hugmynd um það sem hún kallar „tvíkynja huga“, þótt hún gangi mun lengra með þá hugmynd í Orlandó þar sem persónan Orlandó er ýmist karl eða kona og upplifun hennar og kynhneigð ekki endilega í „samræmi“ við líffræðilegt kyn hennar hverju sinni. Þessi „kynlegi“ sveigjanleiki Orlandó minnir um sumt á nýrri kenningar póststrúktúralískra fræðimanna, sérstaklega það sem á íslensku hefur verið kallað „kyngervisusli“ en Virginia Woolf skilur sig líka að sumu leyti frá þeim. Það er til dæmis tæplega gengið eins langt í því að afbyggja hugtök á borð við kyn og kyngervi í Orlandó og í þeirri bók bandarísku fræðikonunnar Judith Butler sem uslinn sækir nafn sitt til, Gender Trouble. Kynin eru greinilega tvö í texta Virginiu Woolf og framsetning þeirra eða birtingarmynd og reynsla að sama skapi ólík þótt ein og sama manneskjan geti borið þau bæði í sér.

Annað mikilvægt umræðuefni í Orlandó er, eins og undirtitill verksins vísar til, form ævisögunnar og tekst Woolf að fiétta þá umræðu afar skemmtilega saman við umræðuna um kyn og kyngervi Orlandós svo úr verður leikur að og með hina hefðbundnu ævisögu sem samkvæmt hefðinni snýst fyrst og fremst um karla.

Að skapa œvi

Orlandó er sjötta skáldsaga Virginiu Woolf og tileinkar hún bókina náinni vinkonu sinni og ástkonu, rithöfundinum Vitu Sackville-West. Það var ekkert launungarmál að Vita var fyrirmyndin að Orlandó og til marks um það prýddi ljósmynd af Vitu kápuna á fyrstu útgáfu bókarinnar. Bókin á þannig að vissu marki rætur að rekja til persónu og lífs Sackville-West en engu að síður er Orlandó fyrst og fremst nokkurs konar söguleg fantasía þar sem saga Orlandós er rakin í fjórar aldir, fyrst sem karlmanns og síðan sem konu. Þótt tengslin við Sackville-West geti vakið forvitni um ævi þessarar sérstöku konu og samband hennar við Woolf skipta þau ekki sköpum fyrir lesanda bókarinnar því textinn stendur fullkomlega fyrir sínu án vitneskju hans um þessi tengsl. Þau styrkja hins vegar pólitískar vísanir textans því vegna kynferðis síns stóð Vita frammi fyrir mörgum hindrunum sambærilegum þeim sem Orlandó tekst á við í sínu lífi og geta ef til vill virst vera „hreinn“ skáldskapur fyrir lesanda bókarinnar í dag.

Í upphafi bókar er Orlandó unglingspiltur á landareign föður síns. Hann fer síðan til hirðar Elísabetar drottningar sem tekur ástfóstri við hann og veitir honum góðar stöður og brautargengi, verður ástfanginn af rússneskri prinsessu sem síðar svíkur hann, og fer loks sem sendiherra til Konstantínópel þar sem hann verður fyrir þeirri stórkostlegu umbreytingu að vakna einn daginn sem kona eftir sjö daga svefn. Eftir þessa endurfæðingu segir Orlandó skilið við opinbera stöðu sína (í mörgum skilningi) og dvelur með sígaunum þar til hún snýr aftur til Englands og kemst þá að því að hún á sér varla nokkra lagalega tilveru. Dómsmál fer í gang til að skera úr um tilvist hennar, kyn og erfðarétt og á meðan heldur tíminn áfram að líða án þess að Orlandó eldist að nokkru marki. Hún klæðist ýmist sem kona eða karl og tekst þannig að halda nokkru frelsi og getur meðal annars ferðast ein og ótrufluð og notið ásta kvenna jafnt sem karla.

Orlandó er lengst framan af ein(n) og óbundin(n) ef frá eru taldar óljósar sögusagnir um hjónaband hans og sígaunakonu, en beygir sig loks undir kröfu Viktoríutímans og finnur sér eiginmann og eignast síðar með honum son. Woolf lýsir þessu tímabili í sögu Bretlands á mjög myndrænan hátt og verða aldaskilin í textanum skörpust við upphaf 19. aldar, skömmu áður en Viktoría tekur við völdum. Hjónaband Orlandós er þó fyrst og fremst nauðsyn, þar sem hún hefur mun meiri áhuga á að ná sér í elskhuga en eiginmann, og í samræmi við það er eiginmaðurinn að mestu fjarverandi við siglingar og síendurtekinn sjávarháska við Hornhöfða. Með hjónabandinu tekst Orlandó að vissu marki að leika á samfélagslegar kröfur tímans enda er hún sjálf ekki alveg viss um að hafa uppfyllt þær og veltir því fyrir sér hvort hjónaband hennar sé í raun gott og gilt:

Hún var gift, það var staðreynd, en ef eiginmaður manns var í stöðugum siglingum fyrir Hornhöfða, var þá hægt að tala um hjónaband? Ef manni líkaði við hann, var þá hægt að tala um hjónaband? Ef manni líkaði við annað fólk, var þá hægt að tala um hjónaband? Og síðast en ekki síst, ef maður óskaði sér meira en nokkurs annars í allri veröldinni að skrifa kvæði, var þá hægt að tala um hjónaband?4

Allt frá upphafi textans hefur Orlandó verið að reyna að skrifa og fylgir ljóðið „The Oak Tree“ honum/henni hvert sem hann/hún fer þar til hún fær það loks útgefið undir lok textans. Þegar þar er komið sögu er Orlandó kona um þrítugt sem hefur fengið dómsúrskurð um tilveru sína og kyn, en fær aðeins að halda landareign sinni í nafni sonarins sem hún hefur eignast.5 Sögumaður segir skilið við hana á miðnætti þann 11. október árið 1928 við eikartréð á landareign hennar þar sem hún tekur á móti elskhuga sínum og eiginmanni af himni eftir að hafa vísað „drottningunni sálugu“ (263) inn í hús föður síns. Þarna er vísað til upphafs sögunnar þar sem Elísabet drottning stígur inn í hús föður Orlandós og innsiglar eignarrétt hans á því eftir að hafa hrifist af hinum unga Orlandó (23). Sagan hefur farið í hring og Orlandó stendur að vissu leyti í sömu sporum og í upphafi, húsið er enn hús föður hennar, en jafnframt er það draugahús sem er byggt á blekkingu: „Veggi og burðarvirki var ekki að sjá. Allt var tálsýn“ (263). Orlandó virðist að einhverju leyti skilja sig frá þessari föðurarfleifð sinni en tekur þess í stað á móti ástmanni/eiginmanni sínum og kynin sameinast þannig í lokin á táknrænan en upphafinn hátt þar sem villtur fugl hefur sig til flugs yfir höfðum þeirra.

Orlandó er, eins og áður sagði, sögulegt verk þar sem rammi textans er Bretland eða breska heimsveldið allt frá tímum Elísabetar drottningar (16. öld) fram til ritunartíma verksins (1928). Verkið er einnig pólitískt þar sem fjallað er um tengsl sjálfsveru, kyngervis og tíma og sérstök áhersla lögð á stöðu kvenna og möguleika þeirra til að skrifa, ekki síst hvað þær megi skrifa um og hvernig. Sagan er sögð af ævisöguritara Orlandós sem gefur ekki upp kyn sitt, eða er öllu heldur, eins og hann segir sjálfur, kynlaus eins og allir ævisagnaritarar og sagnfræðingar (177). Woolf leikur sér mikið með stöðu þessa skrásetjara og hlutleysi hans sem hún sýnir fram á að er aðeins blekking og felst afbygging textans ekki síst í þessum leik. Sögumaður leggur áherslu á að hann taki ekki afstöðu heldur haldi sig aðeins við staðreyndir og segi frá hlutunum eins og þeir séu, en textinn gengur að verulegu leyti út á það að sýna að hlutirnir (og manneskjurnar) séu ekki endilega það sem þeir sýnast vera, allt sé breytingum undirorpið og veruleikinn sé háður sjónarhorni og túlkun þess sem horfir. Skrásetjarinn getur aldrei náð utan um allan veruleikann, hann velur því úr og skeytir saman í samræmi við sjónarhorn sitt og það form sem hann velur sér hverju sinni. Í þessu tilfelli er það form hinnar hefðbundnu ævisögu og reynir sögumaður að fella texta sinn að þessari hefð en mistekst það hins vegar gersamlega. Strax í upphafi verks lýsir hann hlutverki sínu bjartsýnn því líf Orlandós virðist stefna í að vera hið fullkomna viðfangsefni ævisagnaritarans:

Hamingjusöm var móðirin sem ól hann, enn hamingjusamari ævisagnaritarinn sem skráir lífsferils slíks manns! Aldrei þyrfti hún að hafa áhyggjur né hann að leita í smiðju skáldsagnahöfundar eða ljóðskálds. Frá afreki til afreks, frá vegsemd til vegsemdar, frá embætti til embættis myndi vegur hans liggja, með skrásetjarann á hælum sér, þar til þeim hátindi yrði náð sem hugur þeirra beggja stæði til. Ásýndar var Orlandó sem skapaður fyrir einmmitt slíka lífsbraut. (16)

Þarna er raunar gefið í skyn að ævisagnaritarinn sé karlkyns, sem er ef til vill það sama og kynleysi því karlkynið, hefð þess og sjónarhorn virðast í meðförum sögumanns vera nokkurs konar algildi í anda kenninga Simone de Beauvoir. Það samræmist einnig þessu algildi karlkynsins að samkvæmt þeirri ævisagnahefð sem gengið er útfrá í tilvitnuninni er viðfangsefni ævisögunnar karl og hlutverk ritarans að skrásetja opinbera sigra hans án allrar hjálpar ímyndunaraflsins. Ævisagan á sem sagt ekkert skylt við skáldskap en engu að síður neyðist sögumaður oft til að grípa til ímyndunaraflsins þegar heimildir um ævi Orlandós þrýtur. Skjölin sem hann hefur aðgang að eru bókstaflega full af eyðum (raunverulegum götum) og aðrar heimildir eru óljósar, sögur heimildarmanna stangast á og eru aukþess fullar af getgátum. Sögumaður missir því tökin á viðfangsefni sínu og tekst heldur ekki að gefa eina heildstæða mynd af Orlandó, enda varla um eitt heildstætt sjálf að ræða þar sem tvö kyn og margir ólíkir tímar búa í Orlandó. Sögumaður þykist samt alls ekki vera að fjalla um kyn eða kynferði í texta sínum, eins og sjá má af orðum hans: „En látum öðrum höfundum eftir að fjalla um kyn og kynferði og yfirgefum svo ógeðfellt viðfangsefni hið snarasta“ (115). Textinn er fullur af slíkum írónískum mótsögnum milli orða sögumanns og þess sem hann svo gerir en uppáþrengjandi nálægð hans og athugasemdir benda á hlut hans í að skapa þá ævi sem hann er að segja frá.

Á öðrum stað í frásögninni er þetta hlutverk skrásetjarans svo beinlínis gert að umræðuefni og látið í það skína að það sé kannski fyrst og fremst hann sem geri líf þess sem hann skrifar um merkilegt í augum þeirra sem koma á eftir: „Var þetta líf eins spennandi, eins merkilegt, eins dýrðlegt og það hljómar þegar ritari æviminninganna hefur sett sitt mark á það?“ (172). Um leið og textinn sýnir fram á útilokun kvenna frá hefðinni afbyggir hann tengsl texta og veruleika og hugmyndin um sannleika ævisögunnar er fyrir borð borin. Ævi Orlandós reynist heldur ekki vera þetta fullkomna viðfangsefni því innra líf hans/hennar er mun fyrirferðarmeira í frásögninni en ytri dáðir. Sérstaklega kemst sögumaður í hann krappan eftir að Orlandó hefur breyst í konu. Eins og nánar verður fjallað um hér á eftir telur þessi ævisagnahefð líf kvenna varla í frásögur færandi og uppfyllir það raunar ekki skilyrði um það hvað telja megi til „lífs“. „Lífið“ er þá aðeins talið fela í sér ytri athafnir, eitthvað sem er sýnilegt og mælanlegt og helst verður að vera hægt að sýna blóð líka (214). Þegar konur eiga í hlut má hins vegar notast við ástina sem söguefni, en óhugsandi er að tilfinningar og hugsanir geti verið efni í frásögn: „Ef svo er komið að aðalpersóna ævisögu fæst hvorki til að elska né drepa, en vill bara hugsa og láta sig dreyma, gætum við dregið þá ályktun að hún sé svo gott sem dauð og látið hana róa“ (218). Hér beinir Woolf spjótum sínum ekki aðeins að ævisögunni heldur einnig karllægri hefð realismans í bókmenntum og karlkyns rifhöfundum sem samkvæmt Orlandó skilgreina ekki aðeins hvað má skrifa um heldur einnig hvað viðfangsefnin fela í sér.

. . . kyn

Í upphafi er Orlandó, eins og áður sagði, ungur karlmaður og er athyglinni beint að kyni hans í fyrsta orði textans:

Hann – þar sem enginn vafi lék á kynferði hans þó að tíska þessa tíma gerði nokkuð í að leyna því – var að leika sér að því að sveifla sverði sínu í áttina að höfði Mára sem hékk niður úr rjáfrinu. Litarraft þess minnti á gamlan fótbolta og það sama gilti reyndar um lögunina að undanskildum innföllnum kinnunum og grófgerðum, þurrum hárlýjum á stangli sem líktust helst loðnunni á kókoshnetu. Faðir Orlandós, eða ef til vill afi hans, hafði sneitt það af öxlum heiðingja sem hafði gert honum bylt við í tunglsljósi á hinum frumstæðu sléttum Afríku og núna sveiflaðist það mjúklega, án afláts, í dragsúginum sem stöðugt blés um háaloftið í gríðarstóru húsi lávarðarins sem hafði ráðið honum bana. (15)

Þessi gróteska lýsing á aðförum Orlandós er í hróplegri mótsögn við flestar aðrar lýsingar á honum/henni í sögunni en uppfyllir hins vegar á írónískan hátt allar þær kröfur sem hin hefðbundna ævisaga gerir. Þarna er á ferðinni karl sem hikar ekki við að grípa til aðgerða og er hlekkur í keðju karla eða feðra, það er beinn arftaki karllægrar hefðar. Þetta er hinn breski hefðarmaður sem ferðast um heiminn, nær taki á honum og leggur hann undir sig. Orlandó hyggst feta í fótspor feðra sinna en þar sem hann er aðeins sextán ára er hann enn dæmdur til að hanga í pilsfaldi móður sinnar sem er bundin húsinu og garðinum þar sem páfuglar ráfa um. Woolf tekst að vefa saman í einni efnisgrein nokkra mikilvægustu þræði textans, samband kyns, tíma og ásýndar eða dulargervis og bendir einnig á landvinningastefnu breska heimsveldisins og yfirgang þess gagnvart framandi menningu. Orlandó virðist vera á góðri leið með að feta í fótspor feðra sinna framan af sögu. Hann er gerður að fulltrúa lands síns í Konstantínópel og gegnir einnig öðrum virðingarstöðum heimsveldisins, en ást hans á ljóðlist, hugsanir hans og tilfinningalíf trufla sífellt frásögnina af ytri atburðum og taka æ meira pláss í textanum þrátt fyrir góðan ásetning sögumanns.

Staða Orlandós tekur þó fyrst verulegum breytingum eftir að hann hefur umbreyst í konu. Hún yfirgefur opinbera stöðu sína í Konstantínópel án nokkurra málalenginga og segir í fyrstu skilið við eigin menningu þegar hún sest að hjá sígaunum. Þegar hún svo snýr aftur til Englands þarf að fara fram dómsmál til að skera úr um það að hún sé í raun til: „Helstu ákærurnar sneru að því að (1) hún væri látin og gæti þar af leiðandi ekki átt neinar eignir; (2) hún væri kona, sem hefur í aðalatriðum sömu afleiðingar” (139). Þessi íróníska framsetning á stöðu hennar verður enn beittari sé það haft í huga að dómsmálið tekur meira en hundrað ár og það er ekki fyrr en eftir að hún hefur fundið sér eiginmannsefni sem úrskurðurinn fæst:

„Kynferði mitt,“ las hún nokkuð hátíðlega, „er úrskurðað óvéfengjanlega og án nokkurra tvímæla (hvað var ég ekki að segja þér áðan, Shel?) kvenkyns. Þær eigur mínar sem settar voru í umsjá réttarins verða áfram á lagalegu forræði hans og erfðarétturinn lögbundinn og mun ganga til erfingja af karlkyni sem fæddur er af mínum líkama. (159)

Sem kona getur hún ekki tekið við föðurarfleifðinni því hún er, eins og orðið sjálft gefur til kynna á íslensku, einungis ætluð körlum. Erfðarétturinn gengur frá föður til sonar kynslóð fram af kynslóð líkt og konur væru ekki til (nema þá sem líkamar sem fæða af sér syni) og má auðveldlega heimfæra þessa lagalegu stöðu Orlandós og ósýnileika upp á stöðu kvenna í bók-

menntahefðinni. Í Sérherbergi fjallar Woolf ítarlega um útilokun kvenna frá þeirri hefð, hvernig þeim var neitað um menntun, fjármuni og tækifæri til að skrifa og þær hafi því til skamms tíma ekki haft neina kvenlega bókmenntahefð að styðja sig við.7 Woolf telur bókmenntahefð karla vera ónothæfa fyrir konur því með henni geti þær ekki tjáð reynslu sína og því verði þær að skapa sér sína eigin kvenlegu hefð (Sérherbergi, 107-8). Í Orlandó segir að karlhöfundar reki konur á hol með penna sínum (173) og virðast þær samkvæmt því ekki eiga sér líf í skrifum karla. Þegar Orlandó tekur einu sinni sem oftar til við að skrifa ljóð sitt um eikartréð heima í stofu eftir heimkomuna frá Konstantínópel finnst henni sem einhver standi yfír henni og fylgist með því sem hún skrifar. Viðkomandi fettir fíngur út í skrif hennar og finnst þau ekki konu sæmandi og má ætla að þar sé kominn karlkyns fulltrúi bókmenntastofnunarinnar og hefðarinnar sem getur ekki unnt konum þess að skrifa á eigin forsendum.

Woolf bendir einnig á að konur hafi verið ósýnilegar í sagnfræði og ævisögum og nánast ekkert sé vitað um líf þeirra íyrir 18. öld (Sérherbergi, 67). Þessum ósýnileika tengist svo líka krafan um skírlífi kvenna, en það var meðal annars hennar vegna sem þær máttu ekki eiga sér sjálfstæða tilveru. Því var illmögulegt fyrir þær að skrifa og ekki síður að koma skrifum sínum á framfæri. Konur skrifuðu oft undir dulnefni eða þá að verk þeirra voru eignuð körlum, líkt og gerist hjá Orlandó í lok átjándu aldar þegar athafnir hennar og skáldskapur eru eignuð frænda hennar vegna þess að hún getur ekki komið óheft fram og í eigin persónu sem kona (177).

Samkvæmt textanum eru konur á þessum tíma ekki til í samfélagslegum skilningi nema í sambandi sínu við karla, þær eru ekki álitnar hafa sjálfstæðar þrár, heldur aðeins geðhrif og fái þær ekki örvun frá körlum hafa þær ekkert að segja hver við aðra. Tal þeirra er að sama skapi ekki talið áhugavert fyrir „neinn“ sem þýðir þarna greinilega það sama og karlmenn og er þar enn og aftur bent á algildi karlkynsins í tungumálinu og menningunni (177). Þessi orð og fleiri í sama dúr eru lögð í munn nokkrum körlum þegar konan Orlandó drekkur og skemmtir sér konunglega með nokkrum vændiskonum. Þannig er teflt saman viðhorfum karla til kvenna og þeirri andstæðu reynslu sem konurnar sjálfar verða fyrir. Slíkar hugmyndir karla um konur eru

því fyrst og fremst byggðar á goðsögn eða blekkingu en konurnar í Orlandó taka á vissan hátt þátt í að viðhalda þeirri blekkingu með því að laga sig að samfélagslegum hugmyndum um kvenleika, oft að því er virðist á meðvitaðan hátt. Þær haga sér öðruvísi í návist karla, líkt og ein vændiskonan þegar hún heldur að Orlandó sé karl, og leika þannig ákveðið hlutverk sem fyrst og fremst þjónar þeim tilgangi að staðfesta „karlmennsku“ karlsins:

Að finna hana halda létt en auðmjúkt um arm sinn magnaði upp í Orlandó allar þær tilfinningar sem hæfa karlmanni. Útlit hennar, tilfinningar og tal heyrði allt til því kyni. Eigi að síður, þar sem hún hafði sjálf verið kona undanfarið, grunaði hana að feimni stúlkunnar, hik hennar í tilsvörum og jafnvel klaufagangur hennar við að stinga lyklinum í l