• Sigurrós Erlingsdóttir

Dalalíf móðurlíf


Guðrún Árnadóttir frá Lundi (1887-1975) varð metsöluhöfundur strax með fyrstu bók sinni, Æsku og ástum, fyrsta bindi Dalalífs (1946). Eftir það biðu lesendur í ofvæni eftir hverri bók hennar. Lesendur Guðrúnar eru sennilega færri en fyrr en hún á sér enn aðdáendur eins og útlán bókasafna vitna um. Guðrún var 59 ára þegar Æska og ástir kom út og hafði þá skrifað fyrir sjálfa sig í um tvo áratugi.

Dalalíf er raunsæissaga í fimm bindum sem komu út árin 1946-1951. Sagan sem segir frá lífi þriggja ættliða gerist í íslenskri sveit frá þv 1860 til 1920. Helstu persónur sögunnar búa á tveimur bæjum í sveitinni, Nautaflötum og Hvammi. Á Nautaflötum býr Lísibet ásamt Jakobi eiginmanni sínum og syninum Jóni. Þar býr einnig Anna, fósturdóttir hjónanna á Nautaflötum og seinna tengdadóttir. Í Hvammi býr Björn og Þóra dóttir hans. Líf og starf mæðra er einkar mikilvægur þáttur í sögunni og verður fjallað um það hér.

Sögusvið Dalalífs er kynnt í byrjun sögunnar. Sagt er frá helstu bæjum og duga ekki færri en þrjú lýsingarorð í efsta stigi um höfuðbólið Nautaflatir sem er „stærsta, fallegasta og bezta jörðin í sveitinni.” (5). Lesendur fá svo skýrari mynd af dalnum með gesti sem kemur í sveitina strax í fyrsta kafla sögunnar. Gesturinn, Helgi, er prestur sem er að forvitnast um staðinn og húsbóndann í því skyni að gifta dóttur sína þangað. Hann gengur upp í fjallið og horfir yfir sveitina. Það sem hann upplifir er búsæld, gróska og kyrrð. Ekkert heyrist í fjallinu nema stöku blíð dýrahljóð, náttúran er allsráðandi. Helgi ber þetta saman við eigin heimkynni þar sem sjófuglar garga. Honum líst bersýnilega vel á dalinn því að stuttu síðar flyst dóttir hans, Lísibet, þangað. Fyrsta morgun hennar í sveitinni fer hún einnig upp í fjallið og Jakob leiðir hana stoltur um og sýnir „henni jörðina sína og dalinn” (18). Dalurinn skiptir jafnmiklu máli og ættaróðalið.

Nafngiftir undirstrika hlutverkaskiptingu í dalnum. Á Nautaflötum búa valdhafar sveitarinnar sem alltaf hafa verið karlar. Nafnið Nautaflatir vísar í senn til karlmennskunnar og frelsisins: flatir eru greiðfærar og „rúmgóðar”; naut eru tákn karllegra krafta og náttúru. Á Nautaflötum býr Jón sem ríður óbeislaður um Hrútadal. Næsti bær við Nautaflatir er Hvammur. Nafnið Hvammur vísar til skjóls og grósku og í Hvammi býr hin skapmikla og ástheita Þóra. Þangað venur Jón komur sínar og þar njóta Jón og Þóra sinna fyrstu ástafunda.

Í grein um Tímaþjófinn eftir Steinunni Sigurðardóttur gerir Helga Kress grein fyrir nokkrum hugtökum táknfræðingsins og sálgreinandans Juliu Kristevu. Þar á meðal eru hugtökin symbíósa og kóra. Helga segir að hjá Kristevu tákni symbíósan frumbernskuna og samlífið við móðurina. Þeim tíma fylgi óheftar tilfinningar „gleði, leikur, hamingja, snerting og hlýja móðurlíkamans (og móðurlífsins)”.[1] Samkvæmt Kristevu safnast reynsla þessa tímabils fyrir í kóru. Kóran tilheyri symbíósunni, tímabilinu áður en reglur og form eru orðin til í lífi manna, og hafi hvorki stöðu né tákn en nungis hrynjandi hljóms og hreyfingar. Við það að tileinka sér tungumálið og reglur samfélagsins bæli menn það sem geymt er í kórunni.

Tungumálið er hluti af reglum samfélagsins eða lögmáli föðurins.[2] Þegar menn tileinka sér það eru þeir um leið að skilja sig frá móðurinni, frá symbíósunni. Andstætt lögmáli föðurins stillir Kristeva upp hugtakinu líkami móðurinnar sem er tákn frumbernskunnar, þess skeiðs ævinnar sem einkennist af „öryggi, hlýju, og „symbíósu””.[3] Lögmál föðurins bælir frumhvatir og tilfinningar manna, lokar kórunni. En þótt maðurinn hafi samþykkt samfélagssáttmálann þráir hann ástina, segir Kristeva. Í ástinni leitar hann að samlífinu við móðurina.

Sögusvið Dalalífs er skýrt afmarkaður heimur sem veitir öryggi og skjól. Það birtist í orðalagi eins og „dalurinn okkar”, „heima í dalnum” og með því að lögð er áhersla á veðurblíðu dalsins. Öryggi dalsins birtist meðal annars í því „að áin hefur aldrei tekið mannslíf.” (1810) Það reyna óttaslegnar konurnar að hafa í huga þegar þær bíða Jóns sem er stöðugt á ferð um dalinn þvers og kruss yfir ána. Anna finnur heldur enga „náðarvök” í ánni þegar hún ætlar að drekkja sér (2000-2001).

Anna Friðriksdóttir kemur fyrst í Hrútadal þegar hún er átta ára. Fyrsta tilfinning hennar fyrir dalnum er að þar sé hún örugg því í dalnum stríði henni enginn. Hún flyst stuttu síðar að Nautaflötum og kann afar vel við sig. Þó kemur að því að innilokunin og öryggi dalsins verður óbærilegt. Anna fer að heiman og hugsar sér „að sjá ofurlítið meira af heiminum en þennan litla blett, sem hún hafi setið á yfir þrjátíu ár.” (1671)

Anna hefur ekki dvalið lengi fjarri heimabyggðinni þegar söknuðurinn nær tökum á henni og hún tárast yfir að „sjá ekki sinn kæra dal og hnjúkafjöllin bláu. Hér eftir yrði það hennar hlutskipti að sofna grátandi og vakna vonlaus, ef hún kæmist ekki heim.” (1700) Þegar líður að því að hún þurfi að flytja enn fjær dalnum getur hún hvorki matast né sofið. Hún unir sér hvergi nema „heima í dalnum” (1706). Utan dalsins er Anna ráðalaus eins og barn. Þegar hún kemur aftur heim finnst henni hvergi fegurra. Það besta við að koma heim er „að hátta ofan í mjúka rúmið inni í funheitu hjónahúsinu” (1757).

Helga Kress bendir á það í áðurnefndri grein að í Tímaþjófnum sé rúmið tákn móðurlífsins og ferðalög Öldu séu „fyrst og fremst á milli rúma.”[4] Helga bendir einnig á að Alda lítur á gröfina sem öruggan samastað.

Það sem „heima” táknar í huga Önnu er öryggi dalsins, hlýja hjónahússins og mýkt rúmsins. Þegar hún er komin ofan í rúm er hún loks alkomin heim. Fyrir Önnu er rúmið eins konar leg, móðurlíf, og dalurinn móðir. Hún lifir í þannig í symbíósu alla tíð. Samkvæmt kenningum Kristevu er forsenda eðlilegs þroska manna að þeir skiljist frá móðurinni, þroskist frá frumbernskunni, og tileinki sér reglur samfélagsins.[5] Það gerir Anna aldrei að fullu. Hún nær ekki að skiljast frá líkama móðurinnar, móðurlífinu, og er alltaf hálfgert barn. Hún nær ekki fullum þroska og annað slagið brýst út hjá henni geðveiki. Hlátur Önnu er dæmi um hvernig hið óhefta, kóran, brýst fram. Anna hlær þegar vinnumaðurinn Þórður flytur henni alvarlegar fréttir. Einnig hlær hún að Jóni þegar hún kemst að framhjáhaldi hans. Körlum þykir hlátur Önnu ýmist óviðeigandi eða óviðkunnanlegur. Þeim stendur ógn af honum því hann er merki um frumstæðar og óheftar tilfinningar.

Skjólið sem dalurinn veitir kemur ekki síst fram í frásögnum af kirkjugarðinum. Kirkjugarðurinn er sá staður sem Önnu líður nærri jafn vel á og í rúminu sínu. Þegar Anna er utan dyra eftir að hún er orðin fullorðin er hún oftast í kirkjugarðinum. Þar á hún ástvini, bæði (fóstur)foreldra og börn.

Á heimleið eftir brotthlaup sitt, þegar tilhlökkunin að koma heim er Önnu efst í huga, er kirkjugarðurinn meðal þess sem hún hugsar um. En hún á ekki athvarf í kirkjugarðinum ef hún skilur við Jón og flytur úr dalnum. Því gerir Jón henni skýra grein fyrir. Hann stikar út legstæði fyrir sig í Nautaflatagrafreitnum og íhugar að taka frá pláss fyrir vin sinn Þórð við hlið sína en ekki Önnu. Jón hræðir Önnu með því að hóta henni útlegð úr kirkjugarðinum: Hvað yrði um hana ef hún ætti ekki öruggan samastað í gröfinni?[6] Í frásögnum af kirkjugarðinum birtist gröfin sem mikilvægt athvarf.

Móðerni

Í hinum skjólsæla dal Dalalífs lifa og starfa konur ævilangt og fara fæstar nokkurn tíma burt. Þær giftast og ala börn sín í dalnum. Konurnar þrá að verða mæður og móðurhlutverkinu sinna þær af mikilli gleði. En hvað felst í því að verða móðir?

Í greininni „Stabat Mater” fjallar Julia Kristeva um móðerni og birtingarmynd þess í hinum kristna heimi. Kristeva segir að móðernið yfirgnæfi alla aðra eiginleika kvenna. Hún fjallar um Maríudýrkun, rekur breyttar áherslur hennar gegnum aldirnar og bendir á hið þríeina hlutverk Maríu sem móður, eiginkonu og dóttur sonarins. Kristeva segir að konur hafi samsamað sig móðurímynd Maríu vegna þess að hún hafi veitt lausn á vanda kvenna við mótun sjálfsímyndar þeirra.[7] Með hnignun trúarlífs standi konur uppi án viðunandi móðurímyndar.

Kristeva segir að í Maríudýrkun sé lögð áhersla á að María dýrki soninn og ást hennar á honum sé heitari allri annarri ást. Kristeva vitnar í miðaldasálminn „Stabat Mater” sem fjallar um móðurina Maríu mey.[8] Hún telur sálminn sýna vel hvað móðerni feli í sér. Í honum þjáist og gleðjist móðirin með barni sínu, hún sé alltaf til taks, ástrík, auðmjúk og lotningarfull. Sálmurinn sýni einnig hvernig móðirin miðli barninu af ást sinni. Sonurinn ákalli móður sína sem hina sönnu uppsprettu ástarinnar. Og um leið og móðirin sé uppspretta ástarinnar sé hún einnig uppspretta skáldskaparins og eilífs lífs. Sálminn og fleiri listaverk frá miðöldum tekur Kristeva sem dæmi um þá hugmynd kristinnar menningar að í samanburði við ást sem bindi móður við son sinn verði öll önnur mannleg tengsl hismi og hjóm. Þannig sé samband mæðgina upphafið í menningunni.

Í greininni „Playing and Motherhood; or How to Get the Most Out of the Avant-Garde” fjallar Susan Rubin Suleiman einnig um móðerni og skilgreiningar á því. Suleiman segir að móðirin geti ekki staðið utan laga föðurins og hún ali því börn sín upp samkvæmt þeim. Hún bendir á að mæður komi sjaldan fyrir í verkum framúrstefnuskáldkvenna.[9] Hún telur það sýna uppreisn skáldkvennanna gegn því sem móðerni standi fyrir í vestrænni menningu. Komi mæður fram í verkum kvennanna séu þær verðugir fulltrúar feðraveldisins. Dætur sem vilja veita nýjum viðhorfum brautargengi geti ekki haft mæður sínar sem fyrirmynd, hvorki í bókmenntum né veruleika.[10]

Í Dalalífi koma margar mæður fram á sjónarsviðið. Sú fremsta þeirra er Lísibet, prestsdóttir að vestan, sem flyst að Nautaflötum og er fagnað af dalbúum. Lísibet er stjórnsöm, sterk og ástríðufull. Fyrr en varir ríkir hún „sæl og einvöld yfir sveitinni” (23).

Lísibet verður brátt eins konar móðir dalabúa sem voru:

... allir þess fullvissir, að hún væri alveg einstök kona, því í hennar fari væri enginn galli. Hún tók fátæk börn heim til sín, þegar þröngt var í búi hjá foreldrunum, og hafði þau hjá sér, þangað til ástæðurnar fóru eitthvað að skána. Þá skilaði hún þeim aftur vel útlítandi. Hún áminnti mæðurnar um að leggja vöndinn til hliðar og láta ekki börnin hafa nein kynni af honum, slíkt væri skammarlegt athæfi. (22-23)

Hér dregur sagan upp mynd af konu sem er ólík öllum öðrum konum sem búið hafa í dalnum. Hún flytur ýmsa nýja siði í sveitina og sýnir göfuglyndi og gott fordæmi. Lögð er áhersla á það þegar Jakob kvænist Lísibet hve heimanmundur hennar er rýr. Fyrri húsfreyjur höfðu lagt heilmikið til búsins. Þegar svo Lísibet er sest í húsfreyjusætið á stórbýlinu gefur hún ríkulegar gjafir. Það leiðir þó ekki til þess að bú hennar minnki heldur vex það í réttu hlutfalli við gjafir hennar. Auðurinn vex í kringum hana þótt hún ausi af honum og hún hefur bæði völd og áhrif.

Myndin af Lísibet minnir á móðurmyndina sem Helene Cixous dregur upp í verkum sínum.[11] Cixous sýnir hina góðu móður; almáttug og örlát deilir móðirin út ást, næringu og gnægð. Móðirin er fulltrúi gjafmildi og hún gefur án endurgjalds.[12] Samkvæmt Cixous fær móðirin umbun þótt hún ætlist ekki til þess. Þannig er það líka í Dalalífi, móðirin Lísibet gefur af sjálfri sér og fær margfalt til baka í formi ástar, aðdáunar og auðs. Hún ríkir yfir dalnum sem ástrík og umhyggjusöm móðir og ríki hennar, dalurinn, veitir íbúum sínum vörn og skjól.

Lísibet er þannig móðir án þess að hafa fætt barn sjálf. Í þessum hluta frásagnarinnar er Lísibet sýnd með augum dalabúa sem eru fullvissir um að hún þrái að verða móðir. Og frásögnin snýst líka um það að gera Lísibetu að móður. Enda þótt Lísibet sé um sex ár í barnlausu hjónabandi er ekkert sagt frá þeim tíma. Árin sex líða milli kaflaskila. Ekki er staldrað við fyrr en til að undirbúa þungun Lísibetar.

Eftir að Lísibet er orðin móðir sjálf er hún enn tilkomumeiri en fyrr. Hún er á allan hátt einstök. Mikilleiki hennar þaggar niður allar sögusagnir sem hafa komist á kreik um að hún hafi verið manni sínum ótrú. Hreinleiki Lísibetar er líka undirstrikaður þegar hún heldur syninum undir skírn:

Hún var með háan skautafald og snjóhvíta blæju. Aldrei hafði hana borið eins hátt yfir fjöldann og þennan dag. Slík kona gat ekki hafa gert sig seka í skírlífisbroti. (28-29)

Þegar hún er orðin móðir er þroski hennar og virðing fullkomnað.

Stórlát móðir

Dalalíf fjallar að stórum hluta um mæður og fram kemur að konur njóti móðurhlutverksins. Þó er lítið fjallað um samband mæðra og dætra nema um sé að ræða fósturmæður og dætur.

Lísibet á móður en hún kemur lítið við sögu. Hún birtist án móður í Dalalífi og þar sem móðir Jakobs eiginmanns hennar er dáin eignast Lísibet ekki heldur tengdamóður.

Samband mæðgna birtist óbeint í Dalalífi í sambandi dætra við staðgengil móðurinnar. Það er flókið og einkennist af togstreitu og baráttu um völd. Móðirin vill stjórna dætrunum og temja þær til hlýðni við lögmál föðurins. Sú mynd sem Guðrún dregur upp af Lísibetu sem móður stúlkna er þannig í samræmi við þá mynd sem Suleiman bendir á í áðurnefndri grein sinni að sé ríkjandi í sögum skáldkvenna.[13]

Samband tengdamæðra og -dætra í Dalalífi hefur mikið að segja. Vera má að sá áhugi fyrir tengdamæðgum sem birtist í Dalalífi (og verkum fleiri íslenskra skáldkvenna) eigi rætur að rekja til þess að samband tengdamæðgna sé mikilvægt fyrir ríkjandi menningu. Feðraveldinu verður ekki viðhaldið nema mæður eignist syni og þeir eiginkonur sem ali þeim syni!

Í Dalalífi eru ungar stúlkur mátaðar við tengdadótturhlutverk og flestar verða þær tengdadætur. Þegar kona nokkur, móðir sona á giftingaraldri, sér Þóru í fyrsta sinn hugsar hún: „Hver vissi nema þetta væri tengdadótturefni. Hún var óneitanlega gerðarleg, en svipurinn stór og viðmótið ekki vel hlýlegt.” (223) Sagan sýnir að fyrir ungum stúlkum liggur ekkert annað en hjónaband og þar með verða þær flestar tengdadætur. Þegar dalabúar fara að hugsa til kvonfangs fyrir Jón líta menn fyrst og fremst til heldri stúlkna dalsins. Þóra er álitin gott konuefni fyrir Jón því „hún er myndarstúlka og feikna búkonuefni” (70). Aftur á móti þykir Anna of „roluleg”. Hún er hvorki nógu gömul né dugleg (70).

Skoðun Jóns á eiginkonu er mótuð út frá móður hans. Hann segir:

Kaldlynd, tilfinningalaus kona á ekkert erindi að Nautaflötum. Hún myndi sóma sér illa við hlið móður minnar. Það er bezt, að hún velji sjálf tengdadóttur sína ... (67)

Hér er áherslan á tengdamæðgurnar. Vilji móðurinnar er vilji Jóns.

Móðir fullorðins sonar

Í Dalalífi þrá konurnar ást og hjónaband. Þegar í hjónabandið er komið verða börnin fljótt það mikilverðasta í lífi þeirra, sér í lagi fyrsta barnið. Það vekur athygli hversu margar konur í Dalalífi eignast syni sem fyrsta eða eina barn og hve samband þeirra við synina er náið.